Къучагънал буттачIа хъамалу

«Илчи» кказит ххирасса буккултрайн, чIарав бацIлацIиминнайн, дустурайн жу мудангу дакIнийхтуну барчаллагьрай буссару. Гьашинусса подпискалия гъалгъа тIий, кIицI къаувну итан къахьунссар кказитрайн яла дакI тIайлама буккултравасса ца, ххаллилсса учитель, ЦIуссалакрал райондалийсса ТIюхчардал шяравасса Идрислул арс Идрис Идрисов.

ЦIусса шинал байрандалул гьантрай, жула чулуха «Илчи» кказитгу чичин, байрандалущал барчагу ансса пикрилий, лавгссияв жу ИдрислучIан. АцIайссияв Идрис жу бучIаннин кказит къачивчуну. Цала цIуллушиврул тагьарданух, оьрмулул шиннардих къаурувгун, цува лавгун чивчуну лявкъунни «Илчи» ва «Заманалул чIу» кказитру. Идрислун цIана 90-нниха лирчусса шинну дур.
Ванащал жу ччянива кIул хьуссияв, цимилгу хьунабавкьуссияв. Жун ххуйну кIулссия ванан кказит ххирашиву, бусравшиву.
Амма ИдрислучIансса ххарисса жул аьрххи пашман хьуна ттигъанну вайннал кулпатрал ялун бивсса оьзрулийн бувну. Къабавссия жун ванал арснал, Русланнул, хасъсса аьралий операциялий къучагъшиврийн жан дуллуну диркIшиву. Арснал бивкIулул къума лаган бувсса Идрислул кулпат Гуландар: «Къаитаакьинссияхха арс, айгьин къавхьуну лавгунни», – тIий, аьтIун бивкIукун, цала куццуй дугърину жаваб дуллунни: «Туну, инагу, цайминналгу арсру итакъабакьирчан, Ватан щилли дуруччинтIисса», – куну.
Идрис Идрисович цувагу шанна мина даххана дан багьминнавасса, чIявусса ккавксса, бизан баврицIун дархIусса захIматшивуртту дурхIусса инсан ур.
Оьрмулул 8 шин хьусса чIумал Идрислун кьаритан багьну бур буттал шяравалу. ЦIуссалакрал аьрщарай мина дирхьуну махъгу хъунмасса захIмат бивхьуну дурсса кIизивулийсса авурсса къатригу, цала хIарачатрайну бюхъан бувсса хъунмасса багъ-бахчагу кьабитансса бувккун бур. Ци банссар, дурксса кьинирду духIан багьлай бур.
Лархъунни ми кьинирдугу Идрислул цала зумувну, яхIирай.
ЦIуминалийсса ТIюхчардал шяравун цалчин ивзун, хьхьичIра-хьхьичIсса къатрал гьанугу бивзун, цIусса миналий мурхьругу бувгьуну, мичча бакIлахъия дучIан дурну, ванал ккаккан бунни захIмат буварча, ччимур аьрщи дюхъан дан бюхъайшиву. Гьай-гьай, ЦIуминалийсса аьрщи кьабивтмур кIанай кунна буллугъсса дакъар. Шикку ци-дунугу ххяххан дан, бакIлахъия дучIан дан мяйжаннугу хъунмасса захIмат бишин багьлай бур. Зий аьдат хьусса, даврил сант кIулсса Идрислуща ва аьрщарайгу ххуйсса багъ-бахча бан бювхъунни. ХIакьину ванал ахъуву ххякъаххайсса дакъар, помидор-нисвартуя тIайла хьуну, къалпуз-пасттандалийн бияннин.
– Лаккуй инттухуннай, гьава гъили хьун бувасса чIумал, кIай дизан дуллалисса щархъавух жул шяравалугу дизан дурссия, – тIий, цанма дакIний ливчIмур буслай ур Идрис.
– 1943 шинал Лакрал райондалийсса ТIюхчардал шяраву на лавгссара цалчинмур классравун дуклан. Жул шяравалу щалла дизан дурну махъгу на ттула ниттищал цаппара хIаллай ялагу кIиккува ялапар хъанай ливчIссара. Къуллугърай зузисса гъанчунал хIарачатрайну жу кIира шинайсса бунугу ххишалану, жуллагу, гайнналмигу къатри ядаву мурадрай, ялапар хъанай бивкIссару шяраву. Ниттища чIивисса на архну лагма щархъавун дарсирайн гьан ан къабюхълай, ттул дуккавугу кIира шинайсса зия хьуна. МакIра кунма дакIний бур, ца-ца ницайсса аьрава шан-шанма, мукь-мукьва къатлухьхьун дуллуну, бизан буллай, аьтIий кIичIирттавух заназисса жула халкь. Цала ужагъ, тIюва кIа дусса куццуй кьадиртун, милицалт бувкIун къиялий бизан буллалисса якьамасса чIунну тачIавгу хъамакъаританссар. Мукунсса оьрчIшиву ккаркссар ттунгу. Ттул нину Асли Лаккуй хъунма хьусса, захIматрал сасан бувсса, хъинну ссавур дусса, аькьилсса хъамитайпа бикIайва. Ппу Идрисгу дугърисса зунттал чув ия. ТIюхчардал шяраву дахьра колхоз сакин дурсса ппурттуву му ца яла хьхьичIунма зузала ивкIун ур. Цирив ца колхозрал бигар биттур бан балчаннуй кIили дихьлай, бакьин буллай уна, мунил ччан рирщуну, га унийва къуртал хьуну ур. Мугу ттун ниттил бусаврийну кIулли. Ппу ивкIусса ппурттуву ттун бувагу ца барз бивкIун бур. Яла ниттил ттул буттал цIа Идрис ттун дирзун дур. Тай захIматсса шиннардий жул кулпатравугу ттуяр хъуними уссу ва ссу, бакI буккан бан къавхьуну, ливтIуну бур. 1946 шинал жунгу кьаритан багьуна Лаккуйсса буттал шяравалу, – тIий, буслай ур Идрис.
ЦIусса миналий Идрислун цIунилгу цалчинмур классраву дуклан багьну бур. Шяраву дянивмур даражалул кIулшивуртту дулайсса школа бакъашиврийн бувну, 8-10-ми классирттаву ЦIуссалакрал шяравусса школа-интернатрайн занай ивкIун ур.
Идрис школалий ца яла хьхьичIунну дуклакима оьрчI ивкIун ур. 1955 шинал ЦIуссалакрал дянивмур даражалул школагу хьхьичIунну къуртал бувну, лавгун ур аьралуннаву къуллугъ буллан.
Аьралуннава зана хьуну махъ дуклан увххун ур Дагъусттаннал Педагогикалул институтрал химиялул ва биологиялул факультетрайн. Институтгу ЯтIул дипломрай къуртал бувну, 1964-ку шинал Идрис зун айивхьуну ур ТIюхчардал школалий химиялул ва биологиялул дарсирдал учительну. Цимурцаннуву итххявхсса Идрислуя бавну, ва тIалав увну ур лавайсса пишакартурах мюхтажшиву дусса ТIюхчардал Винсовхозрал парторганизациялул секретарьну. Кьаритан багьну бур Идрислунгу цанна ххира хьусса учительнал даву. Га къуллугърай зий унува, бувккуну бур Партиялул лаваймур школа. Цала даву шяраваллил хозяйствалуцIун дархIусса дунавхьур, хасъсса кIулшиву ласаву мурадрай, Идрис увххун ур агрономтал хIадур байсса Краснодардал шяраваллил хозяйствалул академиялувун. Пенсиялийн укканцIа зий ивкIун ур ТIюхчардал шяраваллил совхозрай хьхьичIунма агрономну.
1998 шинал кулпатращал, оьрчIащал Идрис ивзун ур ЦIуминалийсса ТIюхчардал шяравун.
– Гьай-гьай, 60-хъайсса шиннардий бувсса захIмат кьабитан бигьану бакъая. Таксса захIмат бувну, ттуннагу, арснангу дурсса кIирайра къатри кьаритлатийни, нагу хъинну къуману ивкIра. Ца миналия гамунийн бизлазийни, цуксса зараллу шайссарив цинявннангу кIулсса зат бур. Мукунсса зараллу, ца ттун бакъассагу, цинявппагу ЦIуссалакрал райондалул агьулданун хьуссар. Жул хъунмур захIмат ратIух лавгунни. Ва миналиягу на къарязину акъара. Цимурцагу цIулаган дуллай, гийх кунмасса къатта-къуш шиккугу хIасул буллай, зий ивкIра, – тIий, буслай ур Идрис.
Новостройрайсса ТIюхчардал шяраву цалчинсса къатри дурну, миккун ивзмагу Идрис хъанай ур. Ва шихун ивзсса чIумал ЦIуминалий ца Аьхъардал шяраву бакъа школа бакъассия. Ва школалий химиялул ва биологиялул дарсирдал учительтал аьркинну буну, Идрис цIунилгу цанма ххирасса учительнал пишалий зун ивкIун ур. Ххюра шин дурну дур ванал Аьхъардал школалий зий. Вайми шяраваллавугу школарду бувну махъ, учительтал биялну бакъа, гай щархъавусса школардайнгу тIалав уллай ивкIун ур. Оьрмулул шиннардих къаурувгун, цанма захIмат хъанай бунугу, ва рязи хьуну ур зун ЦIуссалакрал, ДучIиннал, ЦIуссаккуллал школардай. ТIюхчардал шяраву школа тIитIайхту, нукIувасса цала ученик, ванал кIулшивурттал даражагу, опытгу бушиву кIулсса школалул директор ЩайхахIмад Дадаевлул оьрмулул шинавусса Идрис химиялул дарсру дихьлан увцуну ур.
ЧIярусса шиннардий оьрчIан кIулшивуртту дулаврил ва ми тарбия баврил давриву хъунмасса захIмат бишаврихлу лайкь хьуну ур республикалул ва райондалул чулухасса наградарттан ва Барчаллагьрал чагъардан.
Идрислул цала кулпат Гуландардущал хъуни бувну бур арс ва душ. Арснал душнин ва оьрчIан кIулшивуртту ва тарбия дулаврил ххуллийгу ванал биялсса бутIа бивхьуну бур.
– Ттул арснал билаятрайн кьини дурксса чIумал ккаккан дурссар цала чувшиву ва къирият. Арсгу на нава куна Ватан ххирану, тарихрал кьадру-кьимат буну тарбия увссия. Жун, ва оьрмулувун бивсса нитти-буттан, арснал бивкIу бухIан хъинну захIматну бур. Цуксса кьурчIинугу, пахрулий ура иш багьсса чIумал адаминал яхI-къирият ккаккан дурсса виричувсса арсная, – тIий ур къучагънал ппу.
Идрислул арс, хъунама прапорщик Руслан Идрисов аьраличу ивкIун ур. 1997 шиная айивхьуну ва къуллугъ буллай ивкIун ур Виваллил иширттал аьралуннаву. Гьуртту хьуну ур цимирагу аьралий командировкарттай. Мадара шиннардий зий ивкIун ур Челябинскаллал Росгвардиялуву. Хасъсса аьралий операция байбивхьусса цалчинсса гьантрай контракт чирчуну, Ватандалул мурадру буруччин лавгун ур. Ца ппурттуву Руслан щаву дирну ивкIун ур. Му чIумалгу ванал нитти-буттая кьюлтI буллай ивкIун ур. Ванайн щаву дирсса кIулну бивкIун бур ссин Саидан. Ази лавгун махъ, цIунилгу лавгун ур аьралий операция нанисса кIанттурдайн, цала гьалмахтурачIан.
Махъва-махъ арснал оьвкуну бур нитти-буттачIан июль зурул 22-нний Донецкалий ура, август зурул ахирданий отпускалий учIанна тIий.
Мунияр махъ Руслан связьрайн къаувккун ур. Цаппара хIаллава нитти-буттачIан извещение дуркIун дур Руслан июль зурул 27-нния шинай ятIа-тIар бакъа акъа хьуну ур тIисса. Цинявппа агьлу-авлад хъирив буклай, кIул буллан бивкIун бур ванал бакIрачIан бувкIмур. Лакъавгсса, оькъавкусса кIану къаливчIун бур.
– Агь, дия захIматсса кьинирду. Бугьарасса нину-ппу паракьат бан учинмур, бусанмур бакъа бивкIра. Ттун шану бакъая. Сагъну чув-унугу лякъинссар тIисса тамахIрай бивкIру. Ссавур духларгун ялугьлай бивкIру, ча ци баявивав тIий. Хьул кьукьлай бакъассияв. Амма жул вихшала нахIакьдансса хьунни. ДНК-лийхчIин тастикь бунни ва сагъну акъашиву. ХIайп, бакIру хьхьичIун дичинсса кьинирду ялун дирунни нитти-буттал, ятинталну ливчIунни Русланнул арс ва душру, – тIий, хъювусул буклай буслай бур Русланнул ссу Саида.
ВайнначIан бувкIсса чIумал Идрислул миннат бунни, вай захIматсса кьинирдай цала кулпатрал чIарав авцIусса Артур Исрапиловлухь кказитрайхчIин цала цIания барчаллагь учара увкуну. Артур Анваровичгу Идрис Идрисовичлул учениктуравасса ца хъанай ур. Укунсса учениктуралгу барашинна дуллалиссар учительнал захIмат кьиматрай бушиврул.
Имара Саидова
Андриана Аьбдуллаева