«Яла кIумур щаву дур гьалмахчунацIа шаву»

Хасъсса аьралий операциялий, жард къакуну, цала пишакаршиврул бурж биттур буллай бур, аьралийтал бакъасса, хIакинталгу. Дурусну шанна шин хьуну дур Дагъусттаннал Катастрофардал медициналул центрданул борт-хирург, трассалул отделениялул хъунама Давид Учуевлул цала хушрай контракт чирчуну, СВО-лийн лавгун, захIматсса щавурду дирсса жула аьралийтал бивкIулуща ххассал буллай. ЦIана медициналул къуллугърал хъунама лейтенантнал чиндалуву къуллугъ буллай ур Донецкаллал областьрай Бахмут шагьрулий.
Ванал пишакаршиврул биялалийну бивкIулуща ххассал хьуну бур цикссагу аьралийтал, азаллийсса аьралийтуран тIурча, лавхьхьуну бур анавархъиндарай медициналул цалчинсса кумаг буллан.
ШавкIуллал шяравасса Давид Учуевлуя ватанлувтуран кIулссар коронавирусрал пандемиялул чIумал Дагъусттаннал зунттал яла архми районнайн лаглай, захIматсса къашайшалтран цила чIумал кумаггу бувну, вертолетрай МахIачкъалалив ковид цIуцIаву хъин дуллалисса центрданийн биян буллай ивкIсса жагьилсса хIакин хIисаврай.
Ттигъанну Давид цала ряхра шинавусса арснащал Асланнущал уссия «Илчи» кказитрал редакциялий хъамалу.


– Давид, буси инава та, цукун лавгссарав хасъсса аьралий операциялийн?
– Хасъсса аьралий операция байбивхьусса гьантрайва гьан пикрилий уссияв. Амма 2021 шинал ахирданий на ДР-лул Катастрофардал центрданул трассалул къуллугърал хъунаману ивтун, министрнал ттуйн тапшур бувна отделение низамрайн дуцин. АцIва барз га къуллугърай зийгу бувну, ттула хушрай контракт чирчуну, 2023 шинал дайдихьулий лавгра хасъсса аьралий операция нанисса кIанттайн. Ттула чIявусса гьалмахталгу тикку талай, къуллугъ буллай буний, ттун ттула пишакаршиврул буржну чIалай бия ватандалул мурадру буруччаврил ххуллий талатиминнал ­оьрмурду хха­ссал буллан.
– Отделениялул каялувчинал къуллугърай низамрайн дуцин багьлагьимур ци дия?
– Багьлай бия трассалул къуллугърал даву ххуттайн дуцин, контртеррористический операциярттайн, ххуллий апатI хьусса, чIявусса агьлу бавтIсса мероприятиярттай биявуртту хьусса кIанттурдайн занан. Му бакъассагу, чIумуя-чIумуйн лехлахисса санитар авиациялул давугу. Ковидрал чIумал чIявуну лехлан багьайва. Даву сантирайн дагьайхту, ттула кIанттай чIумуйну бурж биттур буллансса инсангу ивтун, лавгра СВО-лийн.
Агьра 136-мур гвардейский мотострелковый бригадалул медицинский подразделениялувун, операцияртту байсса ва щавурду дахIайсса взводрал командирну. ЦIана ура медициналул роталул эвакуациялул группалул командирну.
– Цукунсса дуссар эвакуациялул сакиншинна?
– Аьралий ишру нанисса щуттай блиндажирттаву бивхьуну буссар аьралий госпитальлу. ЦIанакул тIурча, жу бивчун буру Бахмутрайн. Тикку буссар щавурду дирминнан кумагрансса госпитальлу. Тиккува байссар операцияртту. Муния махъ захIматшиврул тагьар хIисав дурну щавурду дирми биян байссар Первомайскалийн, тичча –Луганскалийн, яла – Ростоврайн, тиччагу поездрай Москавлийн, Санкт-Петербурграйн ва цаймигу хасъсса кIанттурдайн.
– Ца кIанава цамур кIанайн цуксса чIун ляхну бизан багьай?
– Командованиялул хIукмулух бурувгун. Агарда, разведкалул баян барча нигьачIаврия, жу анавархъиндарай мина даххана дару.
Ва мутталий на ивкIра Запорожскаллал, Луганскаллал, Донецкаллал областирдай. Ванийннин Белгородскаллал ва Курскаллал областирдай. Махъсса чIумал цIунилгу Луганскаллал областьрай. ЦIанакул – Бахмутрай.
– Редакциялий цахъис хьхьичI хъамалу уссия тиха отпускрай увкIсса хирург. Та буслай ия аьрай уссаксса личIи-личIисса операцияртту буллан лавхьхьунни цанма тIий. Тихун агьну махъ вил даву цуксса канилух дуркри?
– Хирург даву канилух дурккунни аьрайн учIан аьркинсса. Аьралий шартIирдаву ттул даву канилух дукканнин солдат аьйплу хьунссар, тикку тIурча, ­оьрмурду ххассал булланни аьркинсса. Даву канилух дуккан жухьхьун дулайссар кIира шин ординатуралуву.
ЦIана аьралий хIукмулий на зун тIайла увккунна 1602-мур полкрал медициналул бригадалувун. Тикку хирургну ур Хъусращиял шяравасса Арсен, даву кIулсса хирург ур.
– Медициналул зузалтралгу дикIайссарив позывной цIарду?
– Аьрай жун куннал цIарду куннан къакIулссар, анжагъ хъинну гъанну цаннан ца кIулминналсса дакъасса. Жун кIулсса анжагъ жетондалул номер ва аьралий цIар.
– Вилмур ци дур аьралий цIа?
– «Скальп». Жун цIарду бригадалул командирналли дулай­сса. На ттунна «лакец» тIисса цIа ларсъссия. Командирнал дукьан дурну, цалла дирзуна, хIакинтуран медициналуцIун дархIусса дикIан аьркинссар тIий.
– Медициналул зузалтрал дикIайссарив ротация?
– Жун отпускрай бучIангума хъинну захIматну бур, жун кIанттай зунми биял хъанай бакъар. На ттула кIанай фельдшер кьаитав.
– Ина тихун лагаву кулпатрал цукун кьамул бувна?
– Я кулпатран, я нитти-буттан къакIулссия на тихун нанаврия. ЦIубутIуй вайннан пикри бия на учениярттайн най ухьунссар тIисса. Лавгун махъри кIул хьусса. Ттун кIулссия нину-ппу рязи къахъанантIишиву, мунияту кьюлтI бувсссия.
– Буси вила нитти-буттая, дуккаврия, захIматрал ххуллия.
– Увссара ШавкIуллал шяраву. Ппу Иосиф зий ур Лакрал райондалул Агьали социальныйну буруччаврил управлениялий, нину Аксана – химиялул учительли, чIивима уссу зий уссар МВД-лул санчастьрай.
ШавкIрав 9 классгу къуртал бувну, 10-мур классравун занан ивкIра Гъумукун. Язи бувгьуссия лицей, ганил директорну МахIаммад Хъунбуттаев – хIакьсса патриот уну тIий. СВО-лул цалчинсса Аьрасатнал Виричу НурмахIаммад ХIажимахIаммадовгу дуклай ия лицейраву. Спортрал итххявхсса оьрчI ия. 2010 шинал къуртал бувну лицейгу, дуклан увхра Дагъусттаннал Медициналул академиялувун. КIилчинмур курсирай дуклай унува, зий уссияв МахIачкъала шагьрулул Цалчинмур азарханалул Туннурдал отделениялий операцияртту бавриву гьуртту хъанай. Шамилчинмур курсирай зий айивхьура вава азарханалул аьмсса реанимациялул отделениялий медбратну. Шиккува ординатурагу къуртал бувну, айивхьура зий вава азарханалул ЦСЭМП-лий, архIала Дагъусттаннал Катастрофардал медициналул центрданий ххуллул къуллугърал бригадалул фельдшернугу зий. 2018-ку шиная шийнай зий ивкIра вава бригадалул хIакинну ва Санитар авиациялул бортхирургну, трассалул отделениялул хъунаману, Санкт-Петербург шагьрулул Национал службалул санитар авиациялул бортхирургну, Наби ЦIаххаевлул цIанийсса Республикалул Травматологиялул ва ортопедиялул центрданул хирургну.
Пишакаршиву ларай дуллай ивкIра Москавлив, Саратоврай, Самаралий, Къазаннай. Ва чIумул дянив ппив хьуна ковидрал цIуцIаву. Вертолетрай лехлай ивкIра щала Ккавкказуллал федерал округрайх, Чачаннавух, Ингушнавух, Ставрополлайх.
Цалчинсса командировка дуссия Гергебиллайн. Ковид къуртал хьувкун, жуйн оьвкуна Волгоградрайн, тикку на лайкь хьура Аьрасатнал санитар авиациялул «Шинал хIакиннан». Ковид дух дурну махъ, 2021 шинал ахирданий на ивтунна Катастрофардал медициналул трассалул къуллугърал хъунама хIакинну. Сайки шин му къуллугърай зийгу дурну, 2023 шинал лавгра хасъсса аьралий операция нанисса кIанттайн. Гьашину шанна шин хъанахъиссар на аьралийтурал оьрмурду ххассал буллай.
– Хирург хьун дакIнийсса хIакиннал цукунсса хасият дуссар?
– Ттун школалий дуклай унийва бикIайва хирург хьунсса гъира. Жул агьулданий я юрист, я экономист акъая. ЧIивима уссугу яла ттул шаттирдайх лавгунни. Медакадемиялуву дуклан ттун захIмат къавхьуна, цанчирча химиялул ва биологиялул дарсру ттул хьхьичIкIанттай дикIайссия. Ниттил ттухьхьун дурагу ца кьини дуллуна Менделеевлул таблица щалла лахьхьин. Пайда ция, мукьра ссятрал дянив лархьхьуссия, кьатIув гьансса гъирарал.
Мукунсса дия тани нитти-буттал оьрчIаясса тIалавшинна. Мукун бикIангу аьркинссар. На мютIи акъу икIайссияв, хъуна хьувкун, бакIрай авцIунав.
– Хасну хирургия язи дугьансса гъира ча хьуна?
– Бусанна ва иширая. ОьрчIащал неххай бялахълай бунува, оьрватIай операцияртту буллан икIайссияв, яла ккаччай-ччитрайгу, гай литIунссархха тIисса пикригу къабуххайва бакIравун. Яла буттал дяъви бувна. Ттун гъира бия хIайвантрал оьтту-ттиликI ссаяту хIасул хьуну дурив кIул дан. Биологиялийн, химиялийн багьайсса луттирду чIявусса буккайссия, шяраву библиотекалий бакъахьурча, гъанчунахь, кIулнахь шагьрулия бучIан байссия. Ялами дарсирдах гъира бувагу къабикIайва.
– Буси винма хъинну асар биян бувсса иширая.
– Хасъсса аьралий операциялий гьарца кьини мукун най дур. Ина най ура аьралий мурад биттур бан вила гьалмахтуращал, тичча зана хъанай ура тайннава щицIа-унугу хьуну. Ттул уссия хьхьичIунсса аьралий гьалмахчу Дима, Пятигорск шагьрулиясса. КIива зуруй жу буссияв Работиналий. Жуя урчIамур чулий бия чачаннал полк, киямур чулий ттуршра метралул манзилданий – Пятигорскаллалсса. КIивагу полк щала бивщуна. Аллагьнал цIимилийну жу кIиягу сагъну ливчIунав, кIусса щавурду диярчагу. Работиналия жу Белгородский областьрайн тIайла бувккунав Волчанскаллал чулийн. Тикку ца талатавриву Дима жандалуцIа хьуна. Ттигъанну уссияв танал ниттичIа ­Пятигорскалив.
Яла кIумур щаву дур аьралий гьалмахчунацIа шаву. Наварив бивкIулия хIучI къаучара.
– Инсан гьарзатрайн вардиш шайссар учай….
– Бюхъай щил-бунугу вардиш хьура учин. Амма на мунийн вих къахьувияв. МабикIарача дяъвилияр оьсса бала аьращарай цамур. Мунийн вардиш хьун къашайссар.
– Шайрив ца кьинилул дянив кумаг бувминнал ­аьдад дан?
– Ца кьинилул дянив ттул канилух щаву дирсса 179 инсан увккуна. Та кьини аьралий ишру най бия. Цикссаннан кумаг бувссарив аьдад къадувара, кумаг бан къавхьуну ливчIсса цикссагу бушиву кIулну.
– СВО-лий жан кьурван дурсса Аьрасатнал Виричу Мутай Исяевлул арс Наримангу аьралий хIакин ия. КIулссияв вин та?

– Мутайл арс уссия 1-мур батальондалуву эвакуациялулмур группалуву хIакинну. Та ттущал уссия Волчанскаллал чулий щавурду дирми буккан буллай. Жан дуллусса кьини гьан увну ия аьралий мурад биттур бан, ливтIуми ва щавурду дирми буккан буллан. Тихое тIисса шяраву леххай аппарат дуркIун, оьрмулуцIа хьуну ия. Тийх оьрмурдацIа хьусса ттула гьалмахтурал нитти-буттачIан иян дакIний икIарача, шихун увкIукун, вайннал иттав цукун урганссарив къакIулну личIара.
– Дневник бачин бувну акъарав, чIун ларгукун вила дакIнин бичавурттал жуж салкьи бан?
– Дара чичрурдугу. ОьрчIругу чичлан бикIай, амма ччурччуну цичIар къалирчIунгу лякъай. На ттущалла цичIар къаласара, телефондарагума, анжагъ даруртту бакъасса.
– Дарурттал дузалшинна ци даражалий дур?
– ЦIанакул цимурца дузалну дур. Минобороналулгу щаллу дай, гуманитар кумаггу бучIай.
– Цайми билаятирттаяссагу бурив аьралий хIакинтал?
– Бакъассар. Дагъусттаннаясса бур чIявусса.
– Багьайрив граждан инсанталгу хъин буллан?
– Шихунай учIан гьантрал хьхьичI аьралий мурад биттур бан жун багьлай бия Красный тIисса поселокрайн буххан, тикку цучIав ливчIсса урив ххал ан. Цанчирча, шанма гьантлува тикку аьралий ишру байбишин тIий бия. ­Эвакуациялул группалущал бувхру. БакIрайн багьру ца чIаттирайн. Ялун урган арулцIалла шинавун уххавайсса адамина ур уттуивхьуну, щала някI лавгун. Оьрус мазрай чивчусса Украиннал ССР тIисса паспортгу бия. Медициналул цалчинсса кумаггу бувну, реанимациялийн иян арду Бахмутрайн. Тичча – Луганскалийн. Контразведкалул ихтилат бувну, Одессалиясса лявкъунни. ОьрчIру, кулпат Къиримнаву ялапар хъанай бусса бия. Цувама, къатта кьабитан къаччай, авцIуну ия ттиккува. Та акъасса, та шяраву яла цучIав акъая.
– Учуевхъал цIа ча нанисса дур?
– Жул тухумрал фамилия диркIун дур Рамазановхъул. ХанначIа къуллугъ буллай ивкIсса буттал буттал ппу Ссивирлив гьан увну ивкIун ур. Танайн «Оьчув» тIисса ялунцIа дирзун диркIун дур шяраваллил жяматрал. ­Оьрус мазрайн Учуев тIий дурцуну дур. Буттал ппу ВалихIажи цила икIайкунсса патриот ия, Сталиннул кунмасса кьяпуву, чакмардаву занан икIайва. Буттангу Сталиннул цIа Иосиф дирзун дия.
ЦIухлан бикIай лаккучу унува Давид Иосифович цукунна ина тIий, жугьутI ххай бикIай. Аьрай ттун чIявусса оьрус хьунабавкьунни Учуев фамилия дусса.
– Украин чIявусса бикIайрив тичча къабивзун ливчIсса?
– Аьралий ишру байбишиннин Украиннал чулухагу, Аьрасатнал чулухагу коридор хьун байссар: я ва, я та чулийнмай къалавгун ливчIми ягу ясирну бирияй, ягу аьралий иширттаву ливтIуну лякъай.
– Ясиргу бакIрайн багьрив?
– Шавай ачин хьхьичI иривна ца ясир. Гьужум бан бувхсса жуламиннахьхьун ца гаражраву лявкъуну ия мукьа ивкIусса, ца миналий пIякь куну, ччан бакъа ливчIсса украин миллатрал инсан. Ганан кумаггу бувну, ясир увну ия. ЦIубутIуй жу тIимур къабувчIлачIи мишан дуллай ия, яла цимурца бувсуна. Ттуннияргу оьрус маз ххуйну кIулну лявкъуна.
– Ясирну биривми оьбихIалну бикIайрив?
– Жуй каялувчитурал бурж бишай ясирнащал инсаншиврий гъалгъа тIун. Ясирная ттун нигьачIаву дакъассар. Ттул бурж медициналул кумаг бавур. Гихунмай ганащал ци мазрай, цукун гъалгъа тIунтIиссарив, ганан ци танмихI кьукьинтIиссарив ттуйн багьайсса иш бакъар. Ясирну багьминнаву кьатIаллил билаятирттаяссагу бакIрайн багьунни, Британнал паччахIнал аьралуннавасса, Американавасса – хьхьичIавасса «хьхьирил ччитри», бия Польшанавассагу.
Леххай аппаратру бушиву бакъасса, цивппа аьрал цIа дансса бакъар, жунма кинордаву ххал шайминначIан гъанссавагу бакъар.
– Жулвами леххай аппаратру тайнналминнуяр махъун багьлай бурив?
– Бакъар. Жулвагу бур личIи-личIисса журалул аппаратру. Амма жува, тайннал кунма, гьарца солдатнан 5-6 итабакьлай бакъару. Тайнналгу тай цала бакъар, кьатIаллил билаятирттал тайннахьхьун буллай бур, тайгу буллумур итабакьлай бур.
– Жула ярагъуннил гуж цукунсса бур?
– Зува хIисав бара, 59 билаят жуйнма къарщи бавцIуну бур. Жунма кьатIаллил билаятирттая бивсса кумаг бикIанмагу Ухссавнил Кореянавасса кIиазара солдат Курскаллал областьрайн бивчусса бия. ЧачIав жунма ярагъуннийнусса кумаг бакъар, так ца жула аьралийтурал гуж ва гьавас бакъасса. Леххай аппаратру жула оьрчIалли буллалисса.
– Буси вила кулпатраягу
– Ттул кулпат Сижарат Хъусращатуссар. На мукьилчинмур курсирай дуклакисса чIумал, га цалчинмур курсирай дуклай бия. Ххуй бивзуна, хъирив ацIлай тамансса хIалгу бувну, ташу бувссия. Ппу даин тIун икIайва, къатта-къуш бувкун дуцинссар щарсса тIий. На тIурча, икIайссияв, ххаришивурттугу, захIматшивурттугу архIал духIан аьркинссар, кулпат цIакьсса хьуншиврул тIий. Жу архIал чIявусса бугу-бувхIуссар. Кулпат зий бур «Лекарьдануву» кардиологну ва Катастрофардал медициналул центрданий борт-кардиологну.
– Барчаллагь хъунмасса Давид, аьчухсса ихтилатрахлу! Урувччуну лякъиннав Заннал инагу, вищал вил даврил уртакьталгу, цинявппа жула аьралийталгу!

Зулайхат Тахакьаева