Мартрал ахирданий ва апрельданул дайдихьулий Дагъусттаннал кьанийн гъараллу лачIлай, зунттавун марххалтту буллай, жунма чIявусса зараллу хьунни. Инсантурал хасият мукунсса дурхха, цал цивппа цизун аьркинссарив пикри къабувну, яла апатIру хъанан бикIайхту: «Аьллай бавай!» тIун бикIай.
Учала бур дуниял цалла лагма гьанагьи къадуллай, ганил лагма инсан цува гьанан аьркинссар» тIисса. На мукьцIалла шин дурссар Дарбантлив яхъанай. Махъсса ацIния кIира шин хьунни ттула буттал шяраву Вихьлив яхъанай.
Дарбантлия МахIачкъаллал чулийнай машиналий нанисса чIумал, Манасрал мукьбачIулийн биллалисса кIанай дуссар Манас-Озен тIисса, зунттавату нанисса нех. Гикку га неххал ялттугу буссар лахъисса ламу. Га неххал неххамачI бусса кIанугу буссар хъинну куртIсса, духьунссар ххюцIалла метралул аьрщарая яларайну. БакIрайра га неххамачIух цукунчIавсса къатри къадикIайва. Яла цакуну гикку, ламул лултту чулий, хьуна щаллусса шяравалу. Циванни пикри къабувну бивкIсса Манасрал поселокрал бакIчитурал, циванни инсантуран «къатIа бизан» бивтун бивкIсса? Му ишгу га ххуллийх машиналий нанийни ттул кIулшилуща лаласун къашайва.
На МахIачкъалаллал шяраваллил техникумраву гидромелиорациялул касму лахьлай, дуклакисса чIумал, жул группа бувцуна МахIачкъалаллал кьиблалул чулийсса Тарки-Тау зунттул кьабакIравун экскурсиялий. Га дия 1967-ку шин. Жагьилсса, дахьа зунттавагу увкIсса ттунгума кIа зунттул ялувсса ишру махIаттал бивзуна. КIий дия, зунттул кьабакIрава чартту буклай, хъинну куртIсса видагьру. На ттухьва нава уссияв: «Гьай, аман, ва иш укун циван буривав, зунттул ухнилусса шагьрулувун нанссархха ший дацIлацIисса щин», – тIий. Жунма кIулли куртIну мархри итабакьайсса мурхьирдал дугьайшиву зунххисса аьрщив. Яла вава зунттул ххинчурдай дуллан бивкIуна къатри. Вай дуллалийнигу бульдозердал кьадурсса аьрщаравух яларайгу дачайссархха щин. Цаппара шиннардил хьхьичI зун бавхьунссия, Дарбантуллал баргълагавал чулийх ялавай бувккун бивкIшиву щинал мугьали. На нава лавгссияв га иширах ябитан. Ххал дарча, мугьали бувксса кьакьалуяр ларай, зунттул ххинчурдая нанисса щин дачайсса кьакьалул дянивгу, лагмарагу дия къатри дурну. Туну, яла, щинангу аьркинъяхха ххуллу ласун. Ххуллугу лавсун бия, шагьругу кьяркьарал ва чарттал лув личIан бувну бия.
Вихьлияту Ваччав нанисса чIумал, ттул янилун багьайва Хъуннеххал неххамачIув Хъюйннал шяраваллил инсантурал къатри дурну. Кьакьа дусса, ратI дусса, нех дусса кIанттаяту архну дуван къааьркинссарив къатри? Амма жула архитектортал ва экологтал му иширал ялув бацIлай бакъар. Жунма кIулли школалий дуклакийнива Каспий хьхьири 26-28 метралул океаннаяр ялавайну бушиву. Амма ганил зумардайх дурну дур цикссагу къатри. ЦIуссалакран райондалун цIуну дуллусса аьрщи дур хьхьирияр дурагу ца-кIира метралул лахъну. Муниятур гай аьрщив гъараллу чIяру шайхту, марххалтту ххисса бувайхту, щиналу личIлачIисса. Му ишгу цила чIумал, га аьрщи район дуван ккаккан дурсса чIумал, экологтурал цала пикри къабувсун бивкIшиврун ккалли буван бучIину бур. На щинацIун дархIусса касмулий зий дурссар, дурусну 25 шин. Мукунсса даврий зий ивкIун тIий ттун 55 шинаву бивхьуна пенсиягу. Мунияту ттунма щинацIун ва экологиялуцIун бавхIусса ишру мадарану кIулшивурун ккаллину икIара.
ТIабиаьтращал талан къашайссар жущава. Ганищал дусшиврий бикIан аьркинссару.
ХIажимурад ХIУСАЙНОВ,
ш. Вихьул
