
Гъинтнил цалчинсса кьини жура кIицI лагарду ОьрчIру буруччаврил кьини. ОьрчIал чурххал ва дакIнил цIуллу-сагъшиву дуруччавриву, вай итххяххавриву хIакьину хъунмасса кIану бугьлай бур нейропсихологиялул. ХIакьинусса ихтилатгу оьрчIал нейропсихолог, ххаллилсса лаккудуш, жагьилшиврух къабурувгун, цилла даву ххуйну кIулсса пишакар Султанова Зейнеп Зайнуттиннул душнищалссар.
Бувну бур Зейнеп июльданул 25-нний 2002-ку шинал ЦIуссалакрал райондалий ЦIуссаккуллал шяраву Ккулатусса Зайнуттиннул ва ЧIаящатусса Оксанал кулпатраву. Зейнеплул ниттил буттал, аьпа биву, Сулайман Чугуевлул, райондалул культура лайкьсса даражалийн гьаз давриву хъунмасса захIмат бувссар, мукъул усттар, шаэр, журналист хIисаврайгу, ЦIуссалакрал райондалул кказитрай зий чIярусса шинну дурссар. Ниттил нину Зоя – ТтурчIиял шяравасса диркIссар. Лакрал райондалийсса ЧIаящиял шяравалугу, ТтурчIиялмургу чIярусса цайминнувух 1944-ку шинал дизан дурссар Аухуллал райондалийн.
Сулайман ва Зоя зий бивкIссар ЦIуссалакрал Культуралул къатлуву, шиккур кIулгу хьусса. Зейнеплул буттал бутта ва буттал нину – Башир ва Забират Султановхъул – Ккуллал шяраваллил хьхьичIунсса тухумирттавасса цаннил вакилталъя, аьпа бивухъул. Башир оьрмулухун шупирну зий ивкIссар, цал – азарханалий, яла – колхозраву. КIира-шанна шяраваллил дянив хъунма хъанахъисса Зейнеплул оьрчIшивугу ларгссар нахIусса бавкьусса кулпатраву. Ппу – органнал зузала. Нину – учитель, махърив, цила буттал шаттирдайх лавгун, журналистнал пиша лайкьну бачин бувсса, хьхьичIва райондалул кказитрай зий бивкIсса, цIана Лакрал радиолий зузисса Оксана Султанова. Чувшиврул ордендалул кавалер, 1999-ку шиналсса аьралий иширттал ветеран, подполковник Зайнуттин Султанов аьпалул хьуссар ванияр 10 шинал хьхьичI. Зайнуттиннул ва Оксанал дянив хьусса шанма оьрчIава дянивмурди Зейнеп.
Оьрмулул 15 шин хьуннин Зейнеп ялапаргу хъанай, школалий дуклайгу бивкIссар шяраву, яла – МахIачкъалалив. Къуртал бувну шагьрулул 37-мур гимназиягу, бувхссар Дагъусттаннал паччахIлугърал университетрал психологиялул ва философиялул факультетрайн. Вагу къуртал бувну, Зейнеплул пишакаршиврул ххуллу байбивхьуссар «ОьрчIал Абилити Центрданий» оьрчIал нейропсихологну зий. ХIакьину Зейнеп ва центрданул хьхьичIунсса пишакартуравасса цар.
– Зейнеп, бакIрайва бувсун ччива нейропсихология цирив, нейропсихолог цурив.
– Нейропсихология – му психологиялул ца чулли, ца направленияр, цилгу лахьлахьисса нярал даврил ва инсаннал занакьулушиндарал, буллалисса ихтилатрал, за дакIний битаврил ва дакIнил хIалданул дянивсса дахIаву.
Нейропсихологнал кумаг бувайссар оьрчI итххяхлахаврицIунсса захIматшивурттал сававртту ялун личин дуван ва вайннул коррекциялул ххуллурду язи бугьан. Гьантта бувккуну чIяву хъанай бур оьрчIал маз итххяхлай бакъашиврийн, личIлул бакъашиврийн, дарсру ххуйну къалахьлахьишиврийн, дакIнил хIал цалий бавцIусса бакъашиврийн аьрзирайсса нину-ппу. ОьрчIайн дяъви буллан анавар къабувккун, нину-ппу хъирив бизан аьркинссар ци багьана-сававртту дурив ххал дан.

ЧIярумур чIумал оьрчIай цайра аьй къадикIайссар за дакIний къаличIлачIаврил, цахьва бусласимур лаласун къашаврил, ххуйну къадуклакаврил. Нейропсихологнал ялун личин бувайссар вай иширттацIунсса багьантту ва ккаккан дувайссар гьарца оьрчIан цаннасса коррекция. Нейропсихологнал бурж – му анжагъ симптомирттащалсса даву дакъар. Ванал бурж – гьарцагу оьрчIал ляличIишиву ялун личин давур, кумаг бавур бигьану дуклан, цала чIунархIалминнащал ва лагма-ялттуминнащал нахIу-хIалану ялапар хъанан, кутIану учин, оьрмулувусса ва дуккавривусса адаптация ччяни ва бигьану хьун.
Ттун ттунна нейропсихология – му анжагъ пиша бакъар. Му – оьрчIан ва миннал кулпатравуминнан цанма цивппа ва куннан кув бувчIлачIаврицIунсса кумаг бавур, чIарав бацIавур.
ЧIяруну ялун личай саморегуляция цила ххуттава личаву, няракъатлул урчIамур ва киямур чуллал дянивсса дахIаврил захIматшивуртту (трудности межполушарного взаимодействия), оьрчIал за лаласаврил ляличIишивуртту.
Хъуннасса агьамшиву дуссар нитти-буттан оьрчIавусса дахханашивуртту, ляличIишивуртту хIисав шаврил ва кумаграл хъирив буккан нигьакъабусаврил.
ЧIяруми захIматшивуртту я оьрчIал курчIилшиву, я «оьккисса поведение» сававсса къадикIайча, нервардал системалул ляличIишивуртту сававсса дикIай, цащал лаянгу оьрчIан цанмалу хъинну захIмат хъанахъисса. Оьккисса оьрчIру къабикIайссар, так личIлулну бикIан аьркинссар нину-ппу вайннал цIуллу-сагъшиврул чулухунмай.
– Реабилитация ссая дайдишайссар?
– Реабилитация дайдишайссар нейропсихологиялул диагностикалия. Ванил хIасиллайн бувнур кьимат бищайсса няраву хьусса дахханашивурттал структуралун. Яла сакин дувайссар гьарца оьрчIан цанна хасъсса коррекциялул маршрут. Ва масъалалух жул дуссар, учиннуча, «комплекс зумунусса подход», цанчирчан оьрчI итххяххаву, хьхьичIунай шаву чул бишлай дунутIий цал архIал цимивагу функциялийн. Нейропсихологналмур даврицIун, оьрчIан ккаккан дувайссар цайми пишакартуращалми (логопеднащалсса, дефектологнащалсса, психологнащалсса, сенсорданул интеграциялул пишакарнащалсса ва м.ц.) занятиярттугу.
– Цуксса хIаллай лахъи лагайссар му даву?
– Центрданийсса реабилитациялул курс лахъи лагайссар 10-15 гьантлийсса. ОьрчI гьарца кьини занятиярдайн занай икIайссар. ОьрчIах цахва бурувгун, чара бакъашиву духьурчан, занятияртту ванияр ххишалассагу аьркин хьун бюхъайссар. Укунсса форматрайн бувну бюхълай бур цал архIал оьрчIал личIлулшиврул, за дакIний битаврил, гъалгъалул, саморегуляциялул, моторикалул ва цаймигу щаллу къахъанахъисса функциярттал ялув зун.
– Дуссарив нейрокоррекция дуван яла ххуймур чIун? Мукунна чIал хьусса, кумаг буван къашайсса чIунгу?
– Коррекциялул даврин яла даркьумур хъанахъиссар оьрчI школалийн гьаннинсса ва лавгун махъ байбихьулул классирттавусса чIун. Ва оьрчIал ня яла пластичнаймур ва нейрондалул цIусса дахIавуртту ччяни щаллу шаймур чIунни. ЧIалсса, кумаг буван къабюхъайсса чIун къадикIайссар. «Положительная динамика» хъунисса оьрчIащалсса, оьрмулул хъуниминнащалсса давривугу дикIан бюхъайссар. Амма ва даву ччяни дайдирхьуссаксса, оьрчI чIивиссаксса бигьассар. ОьрчI хъуна хъанахъиссаксса, ва даврин хъуннасса чIунгу, захIматгу аьркин хъанахъиссар.
Шиккува кIицI лаган, нейрокоррекциялул упражнениярттаву цичIар захIматсса ва ляличIисса дакъассар. Вай хъинну лавхьхьусса буссар жулла хьхьичIсса никирттал оьрчIний буллай бивкIсса тIуркIурдаха (ттуплий буккаву, скакалкалий тIанкI даву, лянкIалий буккаву ва мюршсса моторикалуцIун, движениярттал координациялуцIун бавхIусса цаймигу тIуркIурду).
– Мунияту духьунссия хьхьичIмур ник ва чулуха цIуллу-цIакьсса…
– ТIайлассар, укунсса тIуркIурдал оьрчIан лахьхьин буллалиссар цала чурххал, личIлулшиврул, асардал ялув ацIан.
ХIакьинурив оьрчIал цалла хъуннамур чIун гьан дуллай бур виртуальный пространстволуву, яни телефоннаву, компьютердаву, компьютердалми тIуркIурдай буклай. Мунияту хъуннасса агьамшиву дуссар оьрчIнияцIава вай занай, лечлай, ванийн, танийн (учиннуча кьатIув чарттайн ка щилай, аьрщарайх, къундалийх бачIва ччаннах занай) ка щилай, лагма-ялттусса дунияллущалгу, инсантуращалгу хIала-гьурттуну бушиврул. ОьрчI багьайсса куццуй хъуна хъананшиврул, хьхьичIунай ачиншиврул, ванал няран опыт аьркинссар. Укунмунил кIану я телефондалул, я планшетрал къабугьайссар.
– Хасну нейропсихологнал пиша язи бугьан ци багьана хьуна?
– Школалий дуклакисса чIумал на чIявуну пикри буллан бикIайссияв бучIантIимунил ялув, ттуйнма личIи-личIисса пишарду «лахлай», «цукун бурив ккаклай». Га чIумала ттун хIисав хьуна ттунма цайми инсантурал дакIнил хIал кIул хъанахъишиву, вайннал зана-кьулушиндарах, буллалисса ихтилатрах, интонациялух, ябитаврих бурувгун. Чан-чанну тIий бувчIуна ттулва оьрму психологиялуцIун бахIин ччай бушиву.
Психологиялул ца чулну хъанахъисса нейропсихология язи дугьаврийн яла-яла асар биян бувуна ттула буттал азарданул – ганал, аьпа бивул, дикIайва нярал азардавасса ца дайдихьлай. Университетраву ва азар лахьлан бикIайхту, ттун буниялану ччан бивкIуна лахьхьин нярал зузаврицIунсса дахханашивурттал инсаннал зана-кьулушиндарайн, за дакIний битаврийн ва аьмну инсаннал оьрмулийн биян буллалисса асарду. Ва чIумалла на нейропсихологиялухун буниялану багьсса.
– Ци азар духьурчангу, му хъин дуваннияр, мунил хьхьичIалу кьукьин бигьассар учай. ОьрчIал нейропсихологиялул захIматшивуртту хьун къадитаншиврул нитти-буттахь ци маслихIат буван хьунссар?
– Нейропсихологиялул захIматшивурттал профилактика дайдишайссар мюрш-кьюршсса затирттая: «живое общение» учару, хьхьичIава бивкIсса куццуй, гаджетругу дакъа, оьрчI занай, лечлай хъуна хъанахъаву, шану лахъаврил режим. Ва ялагу, нитти-буттал оьрчIал асардал чулухуннайсса (эмоциональное состояние) личIлулшиву дикIан аьркинссар. ОьрчI итххяххаврицIунсса захIматшиврул цалчинсса лишан хIисав шайхтура, гьанссарча, хьунссарча тIий, къаялугьлай, най буна хъирив буккан аьркинссар. ОьрчI вяйлиллай ур, дуккавриву махъун агьлай ур тIий, мудан дяъви къабуллай, акъатлай, мунан кумаг буван аьркинссар.
Агана оьрчIал маз иткъаххяхлай, ччяни ухлай, дуккавриву махъун агьлай, дуллалимур бакIуйн дуккан дувансса ссавургу, личIлулшивугу диял къахъанай, дакIнил хIал ччяни баххана хъанай ухьурчан, чIун чIарах дукканнин, кумаграл хъирив хасъсса пишакартурайн буккан аьркинссар.
– Барчаллагь хъунмасса, Зейнеп Зайнуттиновнай. ТIайлабацIу баннав вин вила чIава пациентътуращалсса давривугу, цимурцаннувугу.
Бадрижамал Аьлиева
