«Нава бусравну бушивур яла хъунмур бахшиш»
Муртузлул душ Буттаева Ирина 38 шинай математикалул дарсру дихьлай бивкIсса педагог бур. Лахъсса категориялул учитель бур цуппагу. Ванил нину-ппу Цалчинмур ЦIувкIратуссар. Зийгу, яхъанайгу бур Каспийскалий. Учительнал кьини гъан хъанахъисса гьантрай на хьунабавкьура Иринащал. Савав ца цамургу дия – ванил оьрмулгу гьашину хъанахъиссар юбилей.
– Ирина Муртузовнай, цал буси вила оьрмулул ххуллия кутIану. Нитти-буттая.
– На бувссара 1956 шинал майрал 16-нний Каспийскалий. Жул кулпат яла ЦIувкIрав бивзуна, нагу школалийн лагссара буттал шяраву.
ДГУ-лул математикалул факультетгу 1980 шинал къуртал бувну, кIира шинай ЦIусса ЧиркIайннал шяраву зий буссияв, тиккун тIайла бувккунав. Каспийскалийн бивзун махъ, школалий кIану къавхьуну, «Дагдизель» заводрай зий бивкIссара, 49-мур отделданул инженерну. Ххюра шин тикку дурссия. Перестройка дайдирхьувкун, жул отдел ларкьуну, биялсса зузалт давурттацIа хьуна. Каспийскалий та ппурттуву буссия чIивисса янна дуруххай фабрика. Даву дакъа къабикIан, тиккун занай, янна дурухлай, зий буссияв. Ттул мастернугу бия ЦIувкIратусса Бариклул душ Шагьравани. Перестройка ттул хъирив дагьну духьунссия, чIал къавхьуну му фабрикагу лавкьуна. Шиккува кIицI лаган, яла махъату Шагьравани ва на ца школалий зий бивкIссару. На цал 7-мур садикрал тарбиячину зун лавгссияв.

Му садикрал хъунмурнугу бия чичу, журналист ПатIимат Аледзиева. Уттинингу хIалашиву дуссар ванищал. 1991 шинал 6-мур школалий ттун зунсса кIану хьуна. Укун кIану шаврий чIурчIав дуллалиссагу, тани учительнал пишалул сий дия. Кьура шинай зий бивкIра кIицI лавгсса школалий. Яла, жула къатри дурну махъ, даврийнсса ххуллу лахъисса буну, шагьрулул КIулшиву дулаврил управлениялийхчIин (танийсса горОНО) 4-мур школалийн зун бувтунав. Цаппара шиннардива учительтал чан хъанан бивкIуна, тамансса «по совместительству» зун бивкIуна. Аьркиннийн къулайну лага-букIланшиврул машинагу лавсун, нагу мукун зий бивкIра Полицейский колледжраву, кадетътурансса школа-интернатраву. Махъсса шиннардий цIуллушиврул тагьар сававну даву кьаритан багьунни. Наслулун, чIаххув-чIарахминнал оьрчIан ичIува уттигу математика лахьхьин дуллан бикIара, ттуява мюнпат бикIаншиврул. Нава бусса ватсап-группардавуциригу задачартту буллали бувара.
Вана укунссар ттул учительшиврул кьисса.
– Ина биялну бувсунни, инава тIийкун, учительшиврул кьиссалия. Амма хасну учительнал пиша циван язи бувгьуссарив къабувсунни.
– Школалий дуклакийни, ттун яла ххирассагу, яла бигьассагу дикIайва математикалул дарс. Зуву дагьуна математикалул учитель хьун, къабагьандарансса учительча, оьрчIан ххира хьунсса. Утти, оьрму лавгун махъ, учин хьунссар, дакIниймур бартбигьин бювхъунни куну.
ХьхьичIва школарду къуртал бувсса оьрчIру гьар шинах байрайннай бучIайссар на барча буван. Нава классрал каялувчину бивкIми бакъагу, дарс дихьлай бивкIмигу. Аякьалий ябуллай бура вайннал барчаллагьрал чагъарду. ЧIярусса шинну ларгун мукьахгума нава дакIний бивтун, ттуйнма барчаллагьрай бушиву – му нава бюхъу буну зий бивкIшиврул барашиннар. ЦIардал ва бахшиширттал хъирив къабагьссара тачIав. Нара дарс дишайсса оьрчIангу, миннал нитти-буттангу бусравну бушивур яла лахъмургу, лараймургу бахшиш.
– Вила оьрчIаягу буси, учительнал пиша язи бувгьуссагу хьурив?
– Ттул бур ца душгу, ца арсгу. Душнил 1988 шинал мусил медальданий гимназиягу къуртал бувну, шанна ларайсса кIулшивугу ларсъссар. Шанма ятIул диплом лавсъссар. Хъунмур юристну Санэпиднадзорданий зий буссия. Мюрщисса оьрчIру буну, гьар кьини даврийн занан къахъанай, цIана ттучан бувгьуну, зий бур. Арсналгу 2002 шинал экономикалул факультет ятIул дипломрай къуртал бувссия. Зий ур Дагъусттаннал юстициялул министерствалий, тиккува зий унува юристнал дипломгу лавсунни. Гьаннайсса, кIулшивуртту куртIгу, цIакьгу даврих жул кулпатраву мудангу дагьайкунсса къулагъас дуссия. Утти вайннал наслулущалгу мура тагьарданий къуццу тIий буссара. КIулшивуртталмур ххуллу инсан дакI дарцIуну зунгу, захIмат буллангу кабакьу буллалимурди.

– Ина лакку мазрай ва оьрус мазрай назмурду чичайшиву кIулли. Уссил душнил Аьйшат Расуловал творчествалул вечерданий ина вила назмурдугу дурккуна, Аьйшатлулссагу лакку мазрайн таржума дурну дурккуна. Математик ва лирик бура, ина кутIа буван.
Буси назмурду чичаврицIунмур гъирагу та чантI увкуна виву?
– Шикку ттухьра дарсру дирхьусса учительтурал биялалулмур ишгу буссар. ЦIувкIрав подклассраву дарс дирхьуна, аьпа биву, чаннасса пиш симандалия хIура къабайсса, хIалимсса учитель Оьмархъал Расуллул, жула Супияннул буттал. Оьмархъал Расул ххуйсса филолог ия, фольклор, литература ххуйну кIулсса, миннух ччаву рутан кIулсса. Супиян Оьмаровлунгу буттая бивхьунссар гьунарданул бутIа. Оьрмулул амрулий учиннача, ттул ниттил Гъумук къатри машан ларсун, уссугу, нагу ниттищал Гъумукун бивзссару 1967 шинал. Гъумук дуклайгу бивкIссару, хъунигу хьуссару. Оьрус мазрал ва литературалул дарсру дишайва, аьпа биву, оьрчIангу хъинну ххирасса Къюннухъал МахIаммадлул. ТIайлану буккин, бувккумунил пикри буллан, хьусса пикри чичлан лахьхьин бувна. Назмурду дакъагу, хавардугу дакIних лахьхьайссия жу. Ца-цавай уттигума дакIний бур. «Второй Толстой» учайссия ттуйн ганал, чIявусса чичлайну тIий. Ттул сочинениярттугу оьрчIал хьхьичI дуккайссия.
Чичаврил шавкь ттувун рутан савав хьуссар ца цамагу учитель: аьпа биву, Акнихъал Шагьимардан, лакку мазрал ва литературалул дарс дишайсса. Му ия самородок: чичу, шаэр, композитор, музыкант, балайчи. Мунал дарсирдалгу чичлансса гъира ххи байва.
Арийлчинмур классраву нара оьрус мазрай чирчусса назмурду «Пионерская правда» кказитрайн гьан дурссия. Ххуйсса жавабгу дуркIуна, маслихIатругу бувна. Пионер оьрмулува ливчуну махъ чивчумур чунчIав гьан къабайссия, ламусравун багьлай. 2010 шинал ттула подруга Изабелла Ибрагьимован (Бадави Рамазановлул душ) ккаккан дурссия цаппара чичрурду.
Изабеллан ттул чирурдай дакI даркьуну, бувцунав «Зунттал хъами» журналданул редакциялийн. Ноябрьданий бувккуна ца хаваргу, кIива шеъригу. КIира нюжмардува тIурчарив, ттул къатри цIу дагьну ччурччуну, на гьарзатрацIа хьуссара.Чичрурдугу ччурччуна. Муния махъ ацIнияхъайсса шиннардий ца хатI къачивчуссия. Махъзуманив гъира багьни чичара. Оьрус мазрайгу, лакку мазрайгу чичав вай гьантрай Учительнал кьинилун хас бувсса шеъригу. Буккиннув?
– Буккинну, учительтал
барча буван.
– Тти сий дакъассар тIар
учительшиврул,
Интерактивностьрал гуж
цIакь хъанайкун,
Дарсру дихьлан най дур
утти ИИ-лул,
Махъру «мел» ва «ацци»
бухлаган най бур.
Учительнал кьини
ИИ-лийн икрам,
ТIутIал кацIурдищал
оьрчIру – миннучIан,
Жунма кIулсса куццуй, «
куклу» каруннах,
ИИ-лул яру бур буруглай миннах.
Школалул къюкIгу дур
муххайх ххарахлай,
Ванива дакI дуккан
хIарачат буллай,
ОьрчIал бакIурдиву
дачIрашин дуллай,
Смартфоннал вирххулул
бур буцIин буллай.
Ххаллил учительтал
– зун цIуллушиву!
ЯхI бара, дур
ттигу захIматшивуртту.
Язисса мукъуйну,
зул аякьалий
Дух дансса умуд бур
смартфон ва ИИ.
Цуксса хIайпнугу, хIакьину, буниялттунгу, смартфонну оьрчIал кIилчинсса «буттал къатри», кIилчинми «нитти-буттахъул» хьуну дур. Ва хъинну нигь рутлатисса ишри, школалул ца агьаммур къяртта мудангу тарбиялул даврицIун дархIусса дунутIий. Миннул бияла ялтту буккан битаврийну жура къадуххинтIиссар.
КIилчинмур бала – лакку маз хъамабитлай бушиву. Ва чулийннайсса даву хьхьарасса даражалий душиву. Балайрду тIий, декламацияртту ккалай, ниттил мазгу, миллатгу ябан къашайссар. Аьркинссар гьарзат хIисавравун ларсъсса комплекснайсса программа, лувату нанисса ник миллатрал мархри, буттал улча, ниттил маз ххирану тарбия баврил ххуллийсса.
На цинявппа учительтуран чIа тIий бура цIуллушиву, ххаришивуртту, хъиншивуртту. Ччясса мутталий дуниял паракьат хьуннав, хавардугу ххарисса баяннав!