
ЧIун лерххун най дур. Ци-бунугу ца иш уттигъанну хьуссияхха тIий уна, пикри байхту, шинну ларгун лякъай. Вана тти, жула ххаллилсса, дунияллийх цIа дурксса аьлимчу Аьбдулкьадирдул арс Дандамаев МахIаммад дакIнин утлан ивкIукунгу, бувчIлай бур сайки ацIра шин шавай душиву ва дунияллия лавгун. Ванал цIа, Совет хIукуматрай дакъассагу, дазул кьатIувсса хIукуматирттайгу машгьурну диркIссар.
Дандамаев кунмасса аьлимтуралли Совет хIукуматрал элмулул цIа дунияллий бюхттул дурсса. Ванал щала оьрму гьан бувну бур нукIу заманнул Востокрал тарих лахьлай, гикку хъанай бивкIсса иширттал, багьу-бизулул, дуланмагърал хъирив лаллай. МахIаммадлул аьмну му тарихрая чивчуну бур ацIния кIива лу ва мукьттуршунничIан бивсса статьярду. Миннува цаппарасса, най бунува оьрус мазрай чивчуну бивкIми луттирду, личIи-личIисса мазурдийн таржумагу бувну, бивщуну бур Ираннаву, Германиянаву, Англиянаву, Франциянаву, Голландиянаву, Американаву. Цаппарасса луттирду тIурчан, Дандамаевлул чивчуну бур найбунува ингилис мазрай.
1975 шинал, «Вавилоннайсса лагъшиву» («Рабство в Вавилонии») тIисса лу чивчуну, ванал дурурччуну дур тарихрал элмурдал докторнал цIа. 1987 шинал Ираннал ва Месопотамиянал тарих яргну ккаккан баврихлу ванан дуллуну дур СССР-данул ПаччахIлугърал премия. 1997 шинал Аьбдулкьадирдул арс МахIаммад увчIуну ур Аьрасатнал академиялул член-корреспондентну. Ванан дуллуну дур Франциянал академиялул яла хьхьичIунсса «Гиршман» тIисса аьлимчунал цIанийсса премия.
Дунияллийсса нукIузаманнул Востокрал темалийн дагьайсса царагу конференция къашайсса диркIун бур МахIаммад хIала акъасса. Ва ккалай ивкIссар лекциярду Американал, Германиянал, Англиянал, Швейцариянал, Италиянал, Израильнал ва цаймигу билаятирттал хьхьичIу-хьхьичIунсса университетирттаву. Американал дунияллийх цIа дурксса Колумбийский, Чикагский, Гарвардский, Йельский ва цаймигу университетирттаву Дандамаевлул бувккусса лекциярду хIисавравун лавсун, 1992 шинал Нью-Йоркрай итабавкьуссар «Ахеменидтурал заманнай Вавилоннайсса ираннал халкь» тIиссса лу («Иранцы в Ахеменидской Вавилонии»). Мува куццуй ва ккалай ивкIссар лекциярду ингилис мазрай Европанал цIа дурксса Лондоннайсса, Кембриджрайсса, Оксфордрайсса, Женевалийсса, Цюрихрайсса ва цаймигу шагьрурдайсса университетирттаву.
МахIаттал хьунсса зат бакъарив, 19 шин хьуннин Лаккуяту чунчIавгу къаувккун, цавагу чил кIанттул мазгу къакIулну ивкIсса инсан дунияллийсса бур учинсса, Американал ва Европанал университетирттаву ингилис мазрайгу, цайми мазурдийгу лекциярду ккалаккаву?! Ваксса лахъсса даражалийн лавхъсса инсан икIан аьркинни ляличIиссава гьунарданул заллу, цувагу уххаву цирив къакIулну зузисса.
Ва увну ур 1928 шинал сентябрьданий 2-нний ГьунчIукьатIрал шяраву. Цинявгу га чIумалсса дуклаки оьрчIал кунма, ванал оьрчIзаманагу бигьасса бивкIун бакъар. Дяъвилул шиннардий мукьва зуруйсса каникуллу диркIун дур, ми каникуллугу МахIаммадлул колхозраву зий лагайсса диркIун дур: хъув ххялаххи дуклай, ттуккуй ххулув ххилай, ницру канаки буллай. 1946 шинал ГьунчIукьатIув урчIва классгу бувккуну, хъиривмур шинал Гъумук ацIилчинмур класс къуртал бувну бур. Шиккува бусанну ца ххишала бакъа тамаша бизансса затгу. Ряххилчинмур классраву школалул директорнал МахIаммад гава классраву личIан увну ур историялул дарсиран кIива бивхьуну. Ванан кIива бивхьусса школалул директорнугу ивкIун ур МахIаммадлул цала ппу Аьбдулкьадир Дандамаев.
Школа бувккуну махъ МахIаммад увххун ур дуклан Ленинградрайсса Герценнул цIанийсса педагогикалул институтравун. 1952 шинал, къуртал бувну институтгу, кIира-шанна шинайсса зий ивкIун ур Яруссаннайсса УнцIукIуллал школалий учительну. 1954-1958 шиннардий дуклай ивкIун ур Москавливсса СССР-данул элмурдал Академиялул тарихрал институтравусса аспирантуралуву. Шичча яла тIайла увккун ур зун Ленинградрайн, Тарихрал институтравун. Ца шинава лавгун ур зун тиккувасса Востоковедениялул институтравун ва оьрмулухун тикку зийгу ивкIун ур. 1965 шиная 1998 шинайн ияннин зий ивкIун ур нукIузаманнул Востокрал Секторданул хъунаману, тания шинай – тава институтрал агьамсса элмулул зузалану (главный научный сотрудник).
Цала агьаммур даву къахIисавну, МахIаммад ивкIссар зий Москаливсса «НукIузаманнул тарихрал хаварду» тIисса журналданул хъунама редакторнал хъиривчуну, Бельгиянавусса, Англиянавусса нукIузаманнул Ираннаясса журналлал, Американаву итабакьлакьисса дунияллул халкьуннайн хъарсса «Ираннал энциклопедиялул» редколлегиярттал членну. Мува куццуй Дандамаевлул хъуннасса гьурттушин дурссар «Кембриджрал нукIузаманнул тарих», «Дянивмур Азиянал цивилизациярттал тарих», «НукIузаманнул Востокрал тарих» тIисса изданияртту щаллу буллалийни.
2007 шинал Москавлив ва Санкт-Петербурглив хьуссар дунияллул халкьуннал дянивсса конференция, шанттуршуннийн бивсса личIи-личIисса паччахIлугъирттаяту бувкIсса аьлимтал хIаласса. Му конференция цурдагу дурссар Аьбдулкьадирдул арснан, МахIаммадлун цIа куну, ванал тарихрал элмулуву дурсса хъуни-хъунисса ккаккияртту хIисавравун ларсун. Ванил ккаккан буллай бур цуксса хъуннасса сийлий диркIссарив МахIаммадлул цIа дунияллул цIа дурксса аьлимтурал дянив.
Дандамаевлул дуккаврил, элмулул чулухуннайсса кIункIу тIутIаврил дайдихьу дур буттал буттахъая нанисса. Масалдаран, МахIаммадлул буттал буттал ппу Аьбдулкьадир-Мударис ивкIссар аьрабрай дурккусса, цIа дурксса аьлимчу, ппу Аьбдулкьадир тIурчан, ивкIссар Аьрасатнал лайкь хьусса учитель, Дагъусттаннай Совет хIукуматрал власть дихьлахьийни хьхьичIунсса гьурттушинна дурсса, Лениннул ва Дяъвилул ЯтIул ттугълил орденну ларсъсса инсан.
МахIаммадлул элмулувунсса ххуллу бигьасса къабивкIссар, 2500 шинал хьхьичIсса Востокрал тарихрал хъирив лаяншиврул аьркинну бивкIссар ингилис, ламса, паланг ва цаймигу мазру кIулну бикIан, цанчирчан, му иширайн багьайсса цинявгу луттирду чивчуну бивкIссар ми мазурдий. МахIаммадлун тIурчан, увкусса куццуй, институтравун ухханнин лакку мазгу, оьрус мазгу бакъа кIулну къабивкIссар. Му бакъассагу, аьркинну бивкIссар клинописрай дурсса чичрурдал хъирив лаян. МахIаммадлуща бювхъуссар ххаллилну щаллу бан ми масъалартту. ТIайлассар, вай гьарзат щаллу даншиврул ванан багьссар кIюрххия кьунниялнин библиотекалува къауклан, цуппагу кьинибархан ца накIлил шушлуй ва ччатIул касакрай гьашиву дуллай. Цамур дукра ласунсса сант къадиркIун дур, цанчирчан, думур арцу луттирдах харж дуллай ивкIун тIий.
Ираннал «Бехисттун» тIисса кIанттайсса ххяллай 2500 шинал хьхьичIрасса чичрурду ахттар дан бювхъуссар ванаща. Шикку МахIаммадлул дурсса хъиривлаявурттал дунияллул элму авадан дурссар. Ванал захIматрайчIин чIявусса хъамабивтун, бухлавгун бивкIсса мазру утта буккан бувссар.
Къумукьнал шаэр Аткъай Аджаматовлул, ца чулуха Дандамаевлул дурсса даву бюхттул дуллай, гамур чулуха, Дагъусттаннал мазру лахьлан къааьркинссар тIисса аьлимчу АхIмакьов дащуй ихьлай, чивчуну бивкIссар укунсса ххару:
Аьлимчу Дандамаев
ЛивтIу мазру сагъ буллай,
Авлиясса АхIмакьов
Сагъминнух алхIам ккалай.
Дунияллийх цIа дурксса аьлимтурал-востоковедтурал цимилгу хъунмасса кьимат бивщуссар Дандамаевлул дурсса давурттан. Масалдаран, Американал машгьурсса аьлимчу Бенджамин Фостер укун чичлай ур Дандамаевлул луттирдавасса цанния: «Ва лу ккалаккисса инсан хIайран хьуну личIанссар! Хъунмасса барчаллагь учин аьркинни авторнахь ваксса авадансса, хъинну аьркинсса лу чичин бювхъуну тIий. Ва хъанай бур элму ахттар даврил, хъирив лаяврил чулуха ккаккиялун бишин аьркинсса лу. Шикку гьарзат бур чивчуну инсаннан бувчIинну, бюхханну».
Вава куццуй лахъсса кьимат бишлай ур Дандамаевлул цамур луттиран машгьурсса аьлимчу Мартинус Стол: «Ва хъанай бур багьа бищун къашайсса лу. Гьарцагу нукIузаманнул Восток лахьлахьисса инсанначIа ва лу чара бакъа бикIан аьркинссар».
Шиккува кIицI лаганну профессор И.М. Дьяковлул увкумургу: «НукIузаманнул Восток хъунмасса буржирай буссар Дагъусттаннал хьхьичI ва мудангу хъунмасса барчаллагьрай буссар, цанчирчан ххаллилсса, хъинну гьунар лавайсса аьлимчу МахIаммад Дандамаев Дагъусттанная увксса уну тIий».
Ва ттула макьала щаллуну къачIаланссия, агарда шикку къабусарча МахIаммадлул Ираннал шагьнащалсса дахIавриягу. Тай шиннардий шагьну ивкIссар МухIаммад Риза Пехлеви. 1971-ку шинал танан пикри хьуссар, Къажарнал империялун 2500 шин шаву хIисаврай, ттинин дунияллий тачIав къавхьусса мажлис бан, кьатIаллил хIукуматирттая хьхьичIу-хьхьичIунсса хъамаллурайнгу оьвкуну. Совет Союзрая, хIукуматрал хъуними къахIисавну, оьвкуссар 7-8 цIа дурксса аьлимчунайнгу. Миннавух ивкIссар МахIаммадгу. Мажлис най буна, ца инсан гъан хьуну, увкуссар МахIаммадлуйн шагь цачIана оьвтIий ур, куну. Шагьнал хъинну хIурматрай ссаламгу буллуну, МахIаммадлущал ххуйсса яхши-хаш бувну бур. БувчIин бувну бур цанма кIулшиву МахIаммад ци давурттаха зузисса аьлимчу уссарив.
Муния махъ, шагь Европанавун ачин хIадур хьусса чIумал, Ираннал министерствалия МахIаммадлучIан бувкIун бур чагъар, шагьнал цащала ачу тIий ур тIисса, Ираннал тарихрая ихтилатругу бан, тиккура чяй-загу хIачIан. Яни шагь МахIаммадлуйн хъамалу оьвтIий ивкIун ур. Амма мунил ялув Ленинградрая Москавлийн оьвчайхту, тичча дуркIун дур жаваб: «Дандамаевлул чяй Ленинградрайра хIачIарча хъинссар», – тIисса.
Ялув чивчусса куццуй, Аьбдулкьадирдул арс МахIаммад ивкIун ур яла дунияллий хьхьичIунми востоковедтурал обществарттал ХIурматрайсса член, дунияллий бур учинсса нукIузаманнул Востокрал тарихрайн багьайсса журналлал редколлегиярттал член, ккалай ивкIун ур лекциярду дунияллий яла сий бюхттулсса университетирттаву. Ва бур мяйжаннугу лакрал бакъа, щалагу Дагъусттаннал пахру бансса зат!
Амма, цуксса цува бюхттулну гьаз хьуну унугу, МахIаммад мудангу икIайва ххаллилшиву дакъасса, пахру-хиял цирив къакIулсса, инсантуращал хIаласса инсанну. ХьхьичIва-хьхьичI ва ия Дагъусттанналгу, буттал кIанттулгу хIакьсса патриот. Сант дагьайхту, мудангу хIадурну икIайва ГьунчIукьатIув учIан.
ДакIний бур, 1975 шинал МахIаммад отпускалий ГьунчIукьатIув увкIсса чIумал, на буттащал яттичIа уссияв «Хъахъиялу» тIисса кIанттай, шяравату 7-8 километралул манзилданий. Дахьа элмурдал доктор хьусса МахIаммад ца-кIия гьалмахчунащал увкIуна Хъахъияв буттачIан хъамалу. Буттал, хIайвангу бивххун, ххункI бичлачиссаксса хIаллай, на, яттугу бюхъайссаксса къушличIан гъан бувну, МахIаммадлущал гъалгъа тIий уссияв. Ттун га чIумал дия дурагу ацIра шин, амма ттун ххай бия нава ттула чIун архIал оьрчIащал гъалгъа тIисса кунма. Му дия ттул цалчинсса хьунаакьаву цIа дурксса аьлимчунащал. Тания махъ, 30-40 шин ларгун мукьах, МахIаммадлул оьрмулул махъсса ацIра шинай жу мудангу хIала-гьурттушин дуну буссияв, хьунабакьайссияв, электрон почталий чагъарду чичайссия цанначIан цаннал.
2008 шинал МахIачкъалалив, Оьруснал театрдануву, ххаллилну, хъуннасса шадлугърай кIицI лаглай буссияв МахIаммадлун 80 шин шаву. Ванил сакинначиталгу буссия Дагъусттаннал Элмулул центр ва ГьунчIукьатIрал община. На уссияв сценалий мажлисрал президиумраву щяивкIун, ва ттун хъинну ххуйну чIалай бия цуксса цана цува рахIат акъа ивкIссарив МахIаммад, цаятува лахъа-хъунсса махъру бусласийни ва цанна бахшишру дуллалийни. Му миннул инсан акъая. Ца-кIива гьантлува мува куццуй МахIаммадлул 80 шин жу кIицI ларгссия шяравугу. Гьарзат хьуна ляличIинура ххуйну.
2011 шинал, оьрмулул 83 шинаву, чурххал щала тIааьн акъа унугу, МахIаммад увкIуна буттал шяраваллил кьини хъун дан ГьунчIукьатIув. Му ххуллухь жу буссияв тIитIлай, хIакьину чIявуминнангу ххуйну кIулсса, «Лавгминнан ва сагъминнан барчаллагьращал» тIисса мемориал. Микку МахIаммадлул ххуйсса махъгу лавхъун, яла интервьюгу дуллуна мемориалдания бусан бувкIсса РГВК-лул журналистътурахьхьун. Мемориал тIивтIуну махъ на ттучIанма шаппайн оьвкуссия шяраваллил кьини хъун дан бувкIсса цаппара хъамаллурайн. Миннавух уссия МахIаммадгу, цала душ Мариямлущал, Санкт-Петербурглив дунияллийх цIа дурксса ПпаччахIлугърал Эрмитажрал ученый секретарьну зузисса. Ва хъанай дия нара буттал шяраву дурсса цIусса къатраву цалчинсса мероприятие. ЦIусса къатравун цалчин ша бивзминнавух укун ххаллилсса инсангу уххан нясив шаву на хIисав буллай ура Заннал ттунма тIайла бувксса барачатну.
МахIаммад мудангу дакI ххарину гъалгъа тIун икIайва буттал кIанттуя. Учайва: «Яла ттунна ххуй дизаймур сурат – му ттула ГьунчIукьатIувсса къатрал ларзуласса зунттал чIалачIинни. Мунияр ттун ххуй дизайсса зат ва дунияллий дакъассар! Так ялар нанисса Ниагара неххайсса жюружани ва цаймигу дунияллийсса эмаратру», – куну. Шяравун учIайхтугу, оьрчIнийсса чIумал цала баттайсса бивкIсса кIичIирттавух уккайва, халкьуннащал хъунмасса гъирарай ихтилатру бувайва, дакIнин бичлан икIайва оьрмулува лавгсса цала оьрчIнийсса гьалмахтал. Ца ппурттуву, шяравун увкIсса чIумал, увкуна укунсса махъру: «Азарда шин гьарчангу, вана вари жува заллусса аьрщи. Ва ядуван аьркинссар!»
МахIаммадлун хъинну буруккин бикIайва, лакрал, буттал шяраваллил бучIантIимур цукунсса бикIанавав тIий, чIявуну гъалгъа тIун икIайва ядуван аьркиншиврия жулла буттахъал аьдатру, кIанттул хасиятру, хаснува ябуван аьркиншиврия жулва ниттил маз. Гьай-гьай, цала оьрмулуву, элмулул ххуллий хьунабавкьусса, ишла къабуллалисса мазру цирив кIулсса гайннуха цала даву сававрай хъунасса аьлимчунан жулва ниттил маз ябаву ххишала бакъа хъинну агьамсса масъалану чIалай бия. «Илчи» кказитрал корреспондентнал лакку мазрал ялув суал буллукун, МахIаммадлул укунсса жаваб дуллуна: «Му бур жува цинявгу леххаву рутлан аьркинсса масъала. Жун жунма цинявннан аьркинссар ниттил маз ябаврил цIаний бунияла пикри буллан. Жунма буттахъал, буттал буттахъал кьабивтсса лакку маз – му жула яла хъуннамур аваданшивур! Агарда жула ниттил маз бухлагарчан, жува дунияллия бакъа-къатIа хьунтIиссару. Тарихраву мукун хьуссар тамансса миллатирттан, мазгу бухлавгун, цивппагу бат хьусса».
МахIаммадлул цува хIисав айва талихI бусса инсанну. Мяйжаннугу, ванал хъинну лайкьсса, бусравсса оьрму бувтунни. Аманатгу бия буттал шяраву уччин, увччунугу уссар ГьунчIукьатIув. Ва хъунасса аьлимчунаясса ва ттула цIанихсса шяравучунаясса ттула махъ къуртал буллай, тикрал бангу ччай ура МахIаммадлун 70 шин хъанахъийни «НукIузаманнул тарихрал хаварду» тIисса журналданий чивчуну бивкIмур: «Жун ччай бур ляличIинува хIисавравун ласун ца зат. Хъинну чанну хьунабакьай оьрмулуву МахIаммад кунма ххаллилсса, цIа дурксса аьлимтал, мунищала архIал ххишала акъа ххаллилсса адаминал инсангу уну. Муданнасса дакIнил хъиншиврул, хъинбала бан хIадуршиврул, ххишала дакъасса инсаншиву душиврул, дакIнил аьчухшиврул, гьарзатрал хIисав ласайшиврул, хъярч-махсара бувчIайшиврул хIайран хьуну личIай цинявгу МахIаммад кIулми».
Зиябуттин ХIажимирзаев,
Дагъусттаннал лайкь хьусса строитель
