
Интнил чIун – шиннардил чIуннаву инсаннал яла чIа тIимур чIунни. Интнил хьхьу хьхьичIра Лаккуй ца яла сийлиймур ва агьамшиву думур байранну дикIайссия. 22-мур мартрая байбивхьуну, шанна кьини «Интнил хьхьу» дайссия лакрал. Ва цурдагу диркlун дур ислам дучlаннинна дувайсса байран. Вай гьантрай лакрал цачlунгу бавтlун, цlарал къавтlив бивчуну, лакку дукрарду дайсса диркlун дур.
Ккурчlав занбарагру битлай, тяхъашивуртту дуллай бикlайсса бивкIун бур чиваркI. Лахъсса кlанттайнгу лавхъун, тlурщив ритлан бикlайсса бивкIун бур, зунттал бакlай, ккурчlавгу къавтlив бивчуну. Яла оьрчlру, жагьилтал ва бугьарами гайннул ялтту тlанкlа тlун бикlайсса бивкIун бур.
КъавтIив бичай аьдат ттул оьрчIзаманнайгу цIакьсса дуссия.
Му кьининин бавахъал ва оьрчlал бартри дайссия. Бартри – гьивхь, кишмитlутlи кьувтlуну бувсса ччатlри. Ччатl шахьайссар жанавартрал, гъаттарал, дучрал журалийсса куц бувну ва личlи-личlисса нацlу-кьацlурдай чlюлу бувну. Бичайссия хьхьахьхьаригу.
Хьхьахьхьари – ккавкказуллал дукрар. Ва дуван ишла дайссар арулла журасса къама ва хъюрув, вайннувух: лухlихъюрув, щюллихъюрув, шагьналхъюрув, нухутl, нехъа, лачlа ва сус лачlа. Шахьайссар ва дулайссар кьаркь дикlущал. Кувний бавахъал хьхьахьхьари бувайва кьакьан бувсса гъаттарал маз, бакIрал лувмур бутIа – ххинчу руртуну.
Вана укун, сайки шанма гьантлий къавтIив бичлай, бартри-гургрив шахьлай, хъуннасса шадлугърай хьунадакьайссия.
Лакку кIану – ризкьичитурал, хъудугьултрал кIану бунутIий. Хъудугьулт къурув буккан ссавур дакъа бунутIий.
Ци-бухьурчагу, ва байрандалул сий махъзуманив яларай дагьарчагу, личIантIиссар интнил тIабиаьт цIу дуккаврил лишанну, буттал буттахъая ирсирай дуркIсса сий дусса байранну. Тарихрал лажинну.
Ххирассия чявхъа-гъаралунний тамаша буллан
Цуксса чlявуну ккавкссар зун кьурукlинттул чlумал, чявхъа бичин ччисса кунма кьув-аьс тlий, цlупарданул ссав пперха тlутlи дуллай? Марххала аьрщарайх бивхьусса чlумал тlабиаьтраву мукунсса иш хъанахъавугу махIаттал хьунсса зат бур.
Уттигъанну, кlинтнил дязанний, февраль зуруй, ссавния дагьсса цlупарданул ва мунил хъирив лавсса къув-аьслил чlунил ттувун аьжаивсса асар бувтуна, ттула оьрчlнийсса шиннардил чlунну дакlнин дагьуна.
Нава чlивисса чlумал, ттун хъинну ххирассия гъинтнил кьинирдай цакуну варх куну лачlлай дайдирхьусса чявхъа-гъаралданий тамаша буллан. Иминну баргъ бивтусса паракьатсса кьини, архну чlалачlисса зунттал бакlаха цакуну цlупардал ттяргъру чlалан дикlайва. Яла бургъил тураннавух хъунисса гъарал кlунтlру багьлай байбишайва. ЧIивисса манзилдалул мутталий шяраваллил ялувсса дачlи ссав бургъилу дунура, ливчlмур лухlи-цlан лагайва. Цlупарду чlяру хъанай, миннуясса къув-аьслил чlукlа, буттал къатрал ялувсса муруллавух ва ххяллавух ппив хьуну, вичlив къюкl дуллалисса, ци-дунугу пIякь увкуний кунмасса, зяй бусса лахъсса чlунийну махъунмай зана шайва. Яла, цакуну гьаз хьусса мурчал ларсун дуркlcса гъарал, хъирив увкусса къув-аьслищал архlал, бадралух экьи дуртlусса щин кунна, ссавния варх учайва.
Му чlумал на, буттал щин къадуккайсса янналия дурурххусса плащгу, каххурттавун каругу къадуркlунна бакlрайх яларай дуртун, канихьхьун дирирсса хъуними уссурваврал синттул чакмардугу ларххун, ниттил ихтияр къадуллай бунува, кьатlув, ттарацlув, муруллул хьхьичl бацlан лечайссияв. Ттун хъинну гъира бикlайва мукун хъинну лачlлачlисса гъарах тамаша буллай, муруллава зана бикlлакlисса, гужсса къув-аьслил чукlлух вичlи дихьлан. Гьич, нигьагу къабусайссияв. Ялагума, му бия тамаша: зунттул бакlая дайдирхьуну нанисса гъарал щинал кlюласса аьтара ялавай хъанахъиссаксса хъунма хъанай, муруллул зуманив бивсса чlумал загълунсса аьтарттуйн кlура баяйва. Яла му аьтара лахъшиврия жюружани хьуну, ялавай багьайва. Гилун бивсса чlумал, цищалва чартту лавсун нанисса щин, хъунисса кьунттайх бишлай, чlявусса кlунтlайн бувккун, бургъил нажагьсса тураннавух пперха тlун бикlайва. Миннух буруглагисса нагу хlайран хъанай личlайвав! Лагмасса чlукlригу, даркьусса макьандалий бивхьусса шаэрнал шеърирду кунма, вичlан нарзану бикlайва.
Амма, чlявуну ниттил му караматрая я буччиннин на къабитайвав. Гъарал хъинну атил бувайхха, ягу муруллуя чlивисса чару ккуру лавгун ттуйн щайхха, ягу къатрал цlияллая нанисса бяшкIанттал щинаясса аьтарттал къума кlичlирттавух ялавай лавсун лагайхха тlиcса хIучlлий, на шаппай буцин, ттул хъирив уссу гьан увайва. Цlияллая экьи нанисса щингу мийксса чlярусса дикlайвахха, бяшкlанттавух дуккансса мажал бакъа, кlункlурдануву щаращисса щин кунна, бюнбутlив лахълай, хьамаралгу хьуну, бяшкlанттул ялтту чlирттайх экьи нан дикlайва.
Чявхъа, байбивхьусса куццуйва, цакуну кьабагьайва. Ттуруллив дакъа-къатlа хьуну, щалла ссав бургъил тlинттал чанна лахъайва. Зяй-зяй тlисса марцlсса гьавалувух нажагьсса щинал кlунтlру пперха тlун бикlайва. Чlелмултрал цивппа лабивкlсса минардава бувккун, гъарал кьадагьсса ххаришиврул вечl-вечl тlий, балайрду байбишайва. Ссавнийнгу ссурулккуртта буккайва, цуппагу архсса зунттал мицlлия байбихьлахьисса, щалла шяраваллил ялув эмаратну бавцlусса. Ттун ххан бикlайва, нава цахъис гужну хъит увкуну, лахъну тlанкl учирча, ттущава кlанийн ках учин бюхъансса кунма. Му чlумал, бакlгу ларай ссукlа дурган дурну, ссурулккуртлул ххуйшиврух ялугьлагьисса навагу хъунмасса талихlрал заллуну чlалан бикlайвав…
Цlунилгу дагьсса цlупарданул на пикрирдава чантl учин бунав. Лавг-заманалува нанисса чlунил кунма, къув-аьс ттухь тlутlисса хханссия: «Пашман махъанарда, оьрмугу цила ххуллий буссар, хъинсса чlуннугу мудан жущалла архlал най дуссар. Гьарца затгу ххуйну бикlантlиссар». Аллагьнал кабакьиннав!
Шагьун Гъазиева (Хъювхъи)
США, штат Иллинойс
«ЧIимучIалттул» дарс
Ххуйминнан ххуймурди хIисав шайсса
ЦIувххуну бур мичIакрал зимизрахь:
– Дуссарив зума-къирагърай тIутIив?
– ТIутIал хIакъираву къакIулли, дуссарив-дакъассарив, – жаваб дуллуну дур зимизрал. – Консервардал къутив, парабакIурду, пух-пусур ччиссаксса дуссар.
Булувкьуну бур зимиз, зума-къирагъирттайсса ччюрк дусса кIанттурдал сияхI дуллай. МичIакран ми кIанттурдайн биян маслихIат буллай.
Левххун бур мичIак зимизрал ккаккан бувсса чулийнмай. БакIрайн багьну бур най.
– Вин цукунчIавсса пух-пусурданул, ччюрклил бакIурдугу ккавкрив? – цIувххуну бур ганихь.
– Пух-пусур? Чапалшиву? Аа, чувчIав къаккарккунни, – махIаттал хьуну бур най. – ТIааьнсса кьанкь дусса тIутIивми ччиссаксса бакIрайн дагьунни. Балжину бувсун бур найрал, цумур кIанай цукунсса тIутIив ххяхлай дуссарив.
Дустал тIайлану язи бугьаву агьамссар, ххуйминнан ххуймур хIисав шайссар. Ххуйминнал ххуймурди гьаз байссагу.
ВацIлувусса инт
ДуркIунни инт. КIинтнил лахъисса шанава чантIа тIий бур вацIа. Ва ппурттуву уттава буккай гьарцагу мурхь. Аьрщарал куртIниву мурхьирдал мархри цIупIа тIун бикIай даслай нанисса аьрщарал къатлил хъатру. Интнил сокру, гьалххасса мугьали хьуну, гьаз хъанай дачай мурхьирал ттурцIавух къяртрачIан, миннул вибуцIин бувай къяртрайсса къупру, яла ми, пурш лахълай, бурухлай бачай, хъяучин хIадурсса кунма. ЧIапIал цалчинсса щюллишиву итххяххай къупал ланттурдай.
Г. Стребицкий
ЛухIичIелмулт
ЛухIичIелмулт левххун бучIай ччясса инттува, къурув микку-тикку марххала бассан бувасса чIумал. ЛухIичIелмулт левххун бучIаву интнил цIакьсса лишанни. Левххун бучIавривухва вай булукьайссар кюртти бакьин буллай, хIадур буллай, кIукIлусса кьяртив, цIинцI датIлай, кюру ккуркки лаган буллай. КIюрххилва, къяртрайгу къитI бивкIун, лухIичIелмулт булукьай макьанну руцлай. Ххуйрикьай вайннул интнил балайрду! ЛухIичIелмултрал макьаннаву бакъасса журалул чIурду бакъассар. Вайннул жагь булбулданул гюнгутIул такьвалийсса балай итабакьайссар, жагьгу вахIшийсса урдакрал къялул чIуний байбишайссар. ЛухIичIелмулт тачIав дулланмур дакъа къабацIайссар, вайннул жулва къур, багъру, ахъру зиянчитурая ябуллалиссар. Вай лелуххант инсантурал вихшаласса дусталли. Къурдарах, багъирдавух буклай, гьарца мурцIу-ккутIув биллай, къатIраву мюрш бикIлай, дагьия датIлай, марцIшиву дуллалисса лелуххантри.
И. Соколов-Микитовлул бувсмунийн бувну
«ЧIимучIали» хIадур бувссар ПатIимат Рамазановал
