Ххирасса буккулт, хIурмат бусса лак!
Гьашину, жунгу, зунгу ххирасса, бакъа къабучIисса жула «Илчи» кказитрал юбилейри. Январь зуруй 35 шин бартларгссар, 1917-ку шинал лакрал миллатрал виричусса арс Гьарун Саэдовлул буккан буллай ивкIсса «Илчи» кказит цIунил итабакьлан бивкIния шиннай.
Ца анаварсса бущилий, янил ляпI учиннин тIиссакссагу, ларгунни вайксса шинну. Ца чулуха, тарихрал лажин хIисаврай, (кказитгу тарихрал ца лажин дур) 35 шин чанну чIалай дур. Кказитрай бивщумунил, бувсмунил хIисав-сан дулларчарив, лапва хъунмасса ххуллу бивтун бур. «Илчи» чил билаятирттайнгума бивну бур, бюхттул зунттурдал мицIайнгума лавхъун бур.
Цалчинсса гьантрая шихунмай кказитрай зий бура нагу. 1991-ку шинал январь зуруй кказит буклан бивкIуна, февральданий даврийн кьамул буллалисса приказ бувккун, бувкIра нагу кказитрай зун. Тани кказитрал коллектив дахьва-дахьва салкьи хъанай бия. Хъунмур редактор Качар Абачараевнал чIарав бия даву кIулсса, гьунар бусса творчествалул агьлу: Руслан Башаев, ХIасан КIурухов ва Казбек Мазаев.
На бувкIсса чIумал кказитрай дахьа ца корреспондент зий ия. Мугу бия Шахьуйннал шяравасса ПатIимат Бариева. МахIаттал хъанан бикIайссияв шагьрулий хъунма хьусса ванил мазрал аваданшиврий, пасихIшиврий. Гъирарай буккайссия ванил чивчусса гьарица хха. Цуппагу аьмал-хIал бавкьусса, дакI марцIсса инсан бикIайва. Махъ ттун ванил душнищал, Ххадижатлущал, журналистикалул отделениялий ца курсираву дуклан кьисматгу хьуна. Кказит букланнинма издательствалий зий бивкIун бия цIанасса жул дизайнер Зинфира ХIажиева. Му кIул хьусса Качар Абачараевнал вагу редакциялийн кIункIу бувну бия.

КIулакьай Качар Абачараевнан зузалт язи бугьан. Шиккун увкIсса гьарицагу инсан ия цала даву ххирасса, жаваблувсса. Ххуйну дакIний дур кказитрал цалчинсса номерду буклакисса чIун. ЧIирисса чIумул дянив кказитрал чIявусса, дакI тIайласса дустал хьуна. Туну, миллатрал кказитрах мякь бувккун бия лак. ТIайлассар, бия «вил чIирттараву ттул чIара» тIисса кунма, аьй лякъин анавар буклакиссагу, чIиви-хъунсса гъалатI гьаз буллалиссагу. Ми хIакьинугу чан бакъассар. Амма ххинугу чIявусса бия кказитрах мюхтажсса, гьарица номерданух ссавур духларгун ялугьлагьисса буккулт. Редакциялийн хъар бакъасса ци-бунугу багьана-савав хьуну, кказит цила чIумал къабуккарча, къабиярча, жул кабинетирттавусса телефонну «инжит хьуну» дикIайссия. Хьуна «Илчилул» гьарца ишираву чIарав бацIайсса, цIакьсса дусталгу. Мигу чансса бакъая. Кувний — цавай, кувний — цайми. Амма кIицI къабувну битан къахьунссар, цалчинсса гьантрая хIакьинусса кьининин кказитрайн хаин къавхьуну, жул чIарав бусса, чумартшиврул бутIа ххишалану буллусса Ссапарбаг Аьбдуллаев, Юсуп МахIаммадов, Илиясовхъал кулпат ва биялсса цаймигу.
Кказит ккалай бия, тIалавну бия, кказитрайн чичлай бия. ЦIубутIуй редакторнал ттуйн буккултрал чагъардалссагу буллан тапшур бувна. Ряхва-арулва чагъар, бюхъай ххишалагума, ца кьини бувкIсса чIунну шайва. Ми ккалан, миннуха зун гъира бия, хIатта чIярумур чIумал кказитрай бищуннин щалва чагъар цIунил ттунма чичлан багьарчагу. Буккултралгу, кказитралгу дахIаву душиврия ххарину бикIайссияв.
Буккулт кказитраха шеърирдугума чичлан бивкIуна. Уттигу дакIний бур Щайх ЯхIияевлул чивчусса вай ххару:
Я байлсса зияратчий,
ДакI марцIсса тарбиячий,
Азар хъин дай сававчий,
Ххирассара жун, «Илчий».
Тай шиннардий кказитрал хIакъираву цIухху-бусу буллалийни, жул чIарав мудан ивкIсса Эса Халидовичлул увкуна: «Ва жула миллатрал хъуннасса хьхьичIуннайшивур, ххувшавур. На гьарица кьини кказит канил бугьан хьурдай тIий икIара. Кказит бучIайхту, на, кьалангу канил бувгьуну щяикIара. Юх, гъалатIру ляхълан бакъача, бахханасса махъвагу бакIрайн къабагьайвав тIий, навагу мазрал пишакар ухьувкун. КIувурдал шяравасса ттун кIулсса хъинну ххуйсса инсан уссия, милицанал зузала ЦIаххуй Муртузаьлиевич (аь. б.). Ца чIумал мунал увкуна: «Ва «Илчи» кказит ттун кIа Лаккуй школа бувккуссаксса хьунни. Цанчирча, ттун дуккаву гъурбатрай дан багьссар. Мунияту Лакку кIанттугу, лакку мазгу, кIай жула щархъивгу, щархъал агьлугу, багьу-бизугу, хIасил, жува ца буссарув, жула тарих, география ттун му кказитрайхчин ххуйну кIул хьунни.Ттун учин ччива, «Илчи» кказитрал жула даража лавай бувссар, маз итххяххан бувссар.
Ялагу, жува, лак, буру, къурух бивщусса гьанна кунма, щала билаятрайх ппив хьуну. Гьарица шяраву хъун ккурчIайн батIайсса кунма жямат, жува цачIун батIлай, лагма лаган буллай буру ва кказитрал. Ва жунма бакъа чара бакъассар». Вана укунсса кьимат бивщуна ттул дуснал, ЦIаххуйл. Ча, цийвасса бурж ца ххишаланугу бартбигьлагьиссар кказитрал».
Утти бусанна нава цукун тIайлабавцIуссарав «Илчи» кказитрайн. ДакIний-мазрай бакъанма. Дагъусттаннал университетрал филологиялул факультетгу къуртал бувну, на жула шяраву, Ккурклив, школалий зий буссияв. Гъинтнил каникуллал чIумал, дазул кьатIувсса путевка дирирну, Германнавун лавгссияв. Жул группалул каялувчигу ия обкомрай зузисса Зиявуттин Наметович тIисса табасаран. ЦIусса дуккаврил шин дайдирхьувкун, жагьилсса пишакар ва партиялул член хIисаврай (коммунистътурал партиялувунгу кьамул бувссара на Лаккуй), райкомрал тIайла бувккунав на Марксизм-ленинизмалул университетравун курсирдайн. Дуниял чIириссар учайхха, курсирдай хар-хавар бакъа хьунаавкьунни кIицI лавгсса университетрал проректорну зузисса Зиявуттин Наметович. Ва ххуйсса журналистгу ия, прессалущал хIала-гьурттусса ия. Дуккаву къуртал хьуну, удостоверенияртту буллуну махъ, ттучIан гъан хьуну, увкуна: «Ттун ина школалухун ххававххуну, кIиккува ливчIун къаччивав. Ина журналистнал ххуллу язи бугьарча, хъина, цIуну тIитIлатIисса лакрал кказитрай зурча, цукуна?», – куну. Пикри банна учав. Пикри буллай бунува, кьинигу ларгуна, ттувувагу журналистнал пишалухсса гъира чантI увкуна. Лавгра кказитрал хъунмур редакторну бивтсса Качар АбачараевначIан. Жул буттахъал, ЧIяйннал школалий архIал зий бивкIун (Абачара директорну, ттул ппу Пятали физкультуралул учительну), дусшивугу дия. Найбунува кьамулгу бувнав.

Вана укун лавсъссар на «Илчилийнсса» цалчинсса ша. ЦIубутIуй кьамул бувнав корректорну, нукIува кIицI лавгсса куццуй, буккултрал чагъардалссагу буллай. Байбихьулий жул бия 7-8 инсан усса чIивисса коллектив. Коллектив чIивисса бунугу, кказит буккайва лавайсса даражалий. Ччяни гьаз хьуна коллективрал сий. Жул редакция бусса кIилчинмур зивулийсса зузалт, лакрал кказит тIитIайхту, зивулийх авурсса душру занан бивкIунни тIий, хъярчру буллан бикIайва. Кказит итабакьайсса цехравугу, лакку кказит нукIува тIитIин бивкIун бур, цехравун ххуйсса душру букIланшиврул тIий, мукунма хъярч- махсарттай бикIайва. Вай хъунисса, 11 зивулийсса, кказит-журналлу итабакьайсса къатраву жул чIивисса редакция ччяни бусрав хьуна. Гьай-гьай, жул хъунмур редактор бия каялувчинал, творчествалул зузалал опыт бусса, ябацIансса, буса-учин кIулсса инсан. Коллективрал вирдакIну бия журналистнал даву канилух дурксса шаэртал Руслан Башаев, ХIасан КIурухов, Казбек Мазаев. ВайннацIа лахьлай, хъит-шит тIий, хIарачат буллай жугу бивкIру. Ца-кIира шинал дянив жул кказит, нукIува буклай бивкIсса, опыт бусса кказитирттал хъиривгу лавну, хьхьичIунгума ливчуна, ччарчча бивщумунил, ччарча чIалачIиндарал чулуха. ЦIу-цIусса рубрикарду, дахханашивуртту…ЖуцIа цайминнан лахьлахьисса кIанттурдугума хьуна. Ца шинай корректорну зийгу бивтун, яла корреспондентну цIакь бувнав на.
ТIиртIуссия цаппара муданна дачин дансса рубрикардугу. Миннувух буккултран ххирасса (циваннив) криминалданул сводкарттугу, ххуллурдайсса ДТП-ттугу. Дакь даркьуна редакторнан цалчинсса репортажирттайгу. Ми дия ихтиярду дуруччай органнал къуллугъирттацIун дархIусса. Таний ттул лас ия «Каскад» тIисса, ХIажимахIаммад ХIажимахIаммадовлул каялувшиннаралусса оператив реагированиялул батальондалуву къуллугъ буллай. Цаппарассалилва миннащал патрульданийгу лавгссара. Яла циняв ихтиярду дуруччай органну редакторнал ттуцIун цIакь дурна.
– Ва шярлуксса Андрианал мютIи дайссар циняв гужирдал структурарду, – куну, хъярч байва редакциялул зузалт хъамаллуращал кIул буллалисса чIумал. Пишалул ххуллийсса чIяруми наградартту ва бахшишругу вай структурардал чулухасса хьуна.
Хъуниминнангу дакI даркьусса, навагу рязину ливчIсса хьуна МахIачкъалалив дахьва тIивтIусса «Сы-Пин» тIисса китайнал ресторандалул хъуниминнащалсса, МВД-лул пресс-службалул каялувчинащалсса, махъ цува виваллил иширттал министрнащалссагу ва цаймигу интервьюрду.
Жувагу жагьилсса буну, кказитгу цIусса буну тIий бухьунссия, ляличIисса гьавас, гъира-шавкь дия зунсса. Зун къулайсса шартIру дакъанугу, цин лархьхьусса захIматшивуртту хьунадакьлай дунугу, къулагъас къадайссия.

Таний маршруткартту бакъая, транспортрал масъала захIматну бикIайва, хаснува гъарал-марххалтту бусса чIумал. Шаппайн чIалну бияйвав. «Илчи» ччаннай бацIан буллай, жула дадан къатта-къуш хъамабивтун бур», – тIий, рихшантру дайва адаминалгу.
Зивулий жул хъяхъисса чIурду чан къашайва, хаснува хъярч-махсартту ххирасса, мукъуй цIу бусса Тамара ХIажиева ва АьтIикат ХасмахIаммадова бувкIун махъ. Рамазан Рамазановлул (Илчи-Рамазан» учайссия) ва миннал дянивсса ихтилатру – цила бикIайкунсса къямадия. Жул хъяхъавурттал чIурду ялувми зивурдайнгума бавну бикIайва.
«Илчи» кказитраяра на, щалва коллектив лагма лавгун, щаргу буллусса. Ттул хъатIи жул коллективраву хьхьичIва-хьхьичIсса хъатIи хьуна. Ттун арс увсса чIумал «Илчи Рамазаннул» ганан «Илчиненок» тIисса ялун цIа дирзуна. «Илчилул» ттун журналистнал пиша муксса ххира хьун бувнахха, зий бунува Дагъусттаннал университетрал журналистикалул отделениялийнгу бувхра. ДакIнийри диплом буручлачисса кьини. На дипломрал даврия буслан байбишиннин, танивассагу, уттиссагу ттул преподавательнал хъярчирай кIицI лавгуна на нукIувагу цачIава дуклай бивкIшиву, цаятува личIи хьун къаччай, уттигу бувкIшиву. Бувсуна мукунма на лакрал кказитрай зий бушивугу. Защиталул комиссиялул хъунаману ивкIсса проректоргу улувкьуна ттухь миллатрал прессалул хIакъираву, шартIирдая, харжирдая, тиражрая цIухху-бусу буллай. Ттул харж лапва чIиви бивзун (мяйжаннугу, кказитрал зузалтрал харжру та-бухьурчагу дахIалай чинсса къабивкIссар), ганал цIувххуна: «Яр, му харжирацIух ина му кказитрай ссал бувгьуну бура, вин цамур даву ляхълай дакъарив?» – куну.
– Ттулва миллат ххирану тIий, – куну, жаваб дуллуссия нагу. Циняв пиш-пиш тIун бивкIуна. Ганалгу хъярч бувна: «Везет же лакцам, что у них такие патриоты», – куну. «Илчи» кказитрал зузалт, мяйжаннугу, циняв патриотътал бия. Циняв бия энтузиастътал. Жун бувчIлай бия жура хъинну агьамсса, багьа бищун къашайсса даву дуллай бушиву. БувчIлай бия, Качар Абачараевнал тIийкун, жува «штучный экземплярду» хъанахъишиву, жура дуллалимур гьарнаща дан къашайшиву. Мунийнгу на ялу-ялун мукIру хъанай бура. Шиная шинайн жул коллектив хъунма хъанан бивкIуна. Ялун бувкIмигу давриву дакI дирхьусса, коллективрацIун бавкьусса, бюхъу-бажар бусса хьунни.
Ца-ца чIумал, кказитрал подшивка ххилтIу дуллай, на бикIара щаллусса лакрал энциклопедия чивчуну бур жула зузалтрал тIий.
ДакIниву ххаришиву дикIай, 35 шинал лажиндарайсса ттула захIматрал бутIагу буну тIий шиву. КIицI лаган ччива мукунма, ГьунчIукьатIрал шяравасса Руслан Къардашов учIайхту, жул кказитрал чIалачIин, диц-куц, дизайн чIаланну ххуй хьуна. — Зул кказит канил бугьанма тIааьнни, — тIун бикIайва вайми миллатирттал кказитирттай зузисса жул коллегахъул.
ЦIанасса чIумалгу, кказитрал хъунама редактор Руслан Къардашов цала къуллугърай, кказит итабакьаврил давриву, хаснува ттизаманнул компьютердал технологиярттаву ца яла хьхьичIунма ва гьунар бума ур. Вайми редакциярдая ванахь цIуххин, маслихIат бан букIлакIисса чансса къабикIай.
Жул цинявппа зузалт личIи-личIисса наградарттан лайкь хьусса, журналистътурал дянивсса личIи-личIисса конкурсирдай ххув хьусса бур. Чансса бакъар коллективраву лайкьсса цIарду ларсъссагу.
Жул зузалтрахьхьунгу, буккултрахьхьунгу, чIарав бацIултрахьхьунгу цIуллушиву дулуннав Заннал. «Илчи» казитрал иш бачиннав. Уттиния тихуннайгу чIярусса юбилейрду дуллансса каши-кьудрат дулуннав.
Аьпа баннав, личIи-личIисса шиннардий редакциялий зий, кказит хьхьичIунмай бан, ванил даража гьаз бан цала-цала захIматрал бутIа бивхьусса Абачара ХIусайнаевлул, Юсуп Хаппалаевлул, Миясат Шурпаевал, ХIасан КIуруховлул, Казбек Мазаевлул, МахIаммад Оьмаровлул, МахIаммад Аьлиевлул, ЦIийшиял ХIажимурадлул, Залимхан ХIусмановлул, Рамазан Рамазановлул, ТахIсин Жанаевлул, Сулайман Мусаевлул, Амин Аьбдуллаевлул, ПатIимат Бариевал, Аьйшат Кацаевал, Зумрут Оьмаровал, Загьрани Аьбдуллаевал, Чанкура КьурбанмахIаммадовлул, Аминат МахIаммадовал, КуматуссаМахIаммадбаглул, Аьбдулбасир ТIагьировлул.
Андриана Аьбдуллаева

