Лакку маз: аьламатру ва эмаратру
Аьчух чIурду чичрулуву ккаккан баврил кьяйдарду жям дуллай, дулун бюхълай бур укунсса редакциялий:
Лакку мазрал орфографиялуву къумами аьчух чIурду шанма журалий ккаккан байссар:
I) мукъул ва слограл бакIрай – аь , э, оь бивхьуну : аьш -- Мааьзат, элму -- шаэр, оьрму – маоь;
2) бавщу чIурдал хъирив ( /хI/ личIаннин) – я, е, ю бивхьуну: мяр, мечI, бюрх;
3) /хI/ буми мукъурттиву – а, и, у бивхьуну: хIан – махIла, хIинча – ттихIин, хIун – бухIан.
2. Аьчух чIунил хIарпру аь (я), оь (ю), э (е) чичайссар:
I) цалчинмур слограву мукъул бакIрай ва бавщу чIунил хъирив: аькьлу, кьянкьасса; оьрчI, бюрни; энчI, мечI;
2) кIилчинмур слограву аьчух чIурдал хъирив вай мукъурттиву: тIааьн, нааьна, нааьрачи, бааь, маоь, тIабиаьт, Мааьбия, Мааьзат; тIаоьн; маэшат, раэят, шаэр, даэ, Саэд, Саэдат;
3) кIилчинмур слограву личIи бай ъ лишандалул хъирив вай мукъурттиву: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн, хIурулъэн;
4) мукъул кIилчинмур ягу шамулчинмур слограву къумами аьчух чIурду хасъсса хIарпирдайну (я, ю) чичайссар вай мукъурттиву: зунняв, циняв, ччиккумяв, битIянхъ, тавакъюъ, цIурюкьин, шанувкьюну;
5) мукъул бакIрай инкар бай бутIа къа-/ ма- бусса чIумал, махъру чичайссар га бутIа бакъаний кунма: бюхъан – къабюхъан, аьркинни – къааьркинни; маоьвчара, мабюкьара;
6) гьанурду тикрал хъанахъисса мукъурттиву ва бавзу мукъурттиву гьанурдавусса къума чIурду чичайссар, ми гьанурду цивппалу чичайсса журалий: пIяй-пIяй тIун, пIякь-шякь тIун, шаттабюкьу, хъуслякъу, Аьлиоьмар, МахIаммадаьли.
БувчIин баву: Бавзу мукъурттиву (хъунмурчIин инсантурал цIардаву) гьанурдал дазуйсса аь, оь миннул хьхьичIсса бавщу чIурдая личIину зумух ласайссар (яни ми ца слогравун къабуххайссар): МахIаммад-аьли.
3. Алфавитраву хIарпру я, ю, э, е (о, ё) цамур мяъналийгу ишла даву
Вайра хIарпру лакку алфавитраву ишла дайссар цамур «къуллугърайгу»:
I) оьрус мазрава лавсъсса мукъурттиву миннул ккаккан байссар оьрус мазраву ккаккан байми чIурду: ясли /йасли/, океан /акиан/, эхо, мэр, термин, тетрадь, трест, компьютер ва ц.;
2) лакку мукъурттиву я, ю, е ишла байссар мукъул бакIрай, аьчух чIунил хъирив ва личIи бай ъ –лул хъирив /йа/, /йу/, /йи/ ккаккан бан: ялув, лаян, Юсуп, буюр, даен.
Укунсса дур цIана лакку мазраву зузисса аьчух хIарпру чичаврицIун дархIусса кьараллу. Вай даххана къадурссаксса, вай ишла дуллан буржссар гьарца чичаврицIун, текстру бищаврицIун бавхIусса идарарттай.
Бавщу чIурду ва миннул хIарпру
Орфографиялул кьяйдарду
1.Бавщу чIурдал журарду
Лакку мазраву гъалгъалул бавщуми чIурду (согласныйрду) 4I буссар. Ми лявхъусса кIану ва лявхъусса куц хIисавравун лавсун, укунсса кьюкьрайх бачIайссар:
Ва таблицалуву ккаккан бувну бакъассар мурччив ккуркки дурну зумух ласайми чIурду: гв (гва инсан), ккв (ккваччи), кв (ква), кIв (кIва зунттуй), ччв (ччван, ччвисса), хьхьв (хьхьви) ва ц. Цавай лугъатирттаву (вицIхъиял жура) ва хасият дакъар, гайминнуву ми чIурду цIанагу яхьуну бур. Мунияту мукунсса чIурду зумух ласаврил вариантру бур.
КIай гъалгъалул чIурдал (фонемарттал) алфавитраву цинна хасъсса хIарп дуссар. Агарда кIай хIарпирдал ккаккан байсса чIурду даин ца куццуй зумух ласайсса бивкIссания, чичру бигьасса дикIантIиссия. Амма махъру зумух ласавриву бюхъайссар личIи-личIисса дахханашивуртту дикIан. Ми дархIуну дуссар:
I) лакку мазрал лугъатирттаву махъру личIи-личIину зумух ласлай бушивруцIун, масала, литературалул мазраву аьркинссар учин: бишин, лишин, шичча, ришлан, ттукри, ришлан, цаппара лугъатирттаву учайссар: бихьин, лихьин, шикка, ттуккри, рищлан ва ц.
2) ца чIунил гамур чIунийн цила асар биян бувну, га баххана шайссар, амма мукунсса дахханашиву чичрулуву ккалли къадайссар.
Литературалул лакку маз учайссар ца кьаралданийн бувцусса, жяматрал ца журалий ишла байсса, хаснува кказит-журналлай, радио-телевидениелий, циняв лакран бувчIайсса мазрайн. Му журалул мазри школардай ва цайми дуккаврил идарарттайгу лахьхьайсса, му мазрайсса чичрулунни орфографиялул кьараллугу ккаккан дурсса.
Амма бавщу чIурду чичаврицIун дархIусса кьяйдарду я миннул сводраву, я школалул учебникирттаву хъинну ссуссукьуну дуллуну дур. Масала, цала щархъал лугъатирттай гъалгъа тIисса дуклаки оьрчIансса бувчIинбавуртту учебникирттаву дикIан аьркинни. Фонетика лахьлай бур 5-мур классараву. ЦIана ттул канилу бур Гь.ХI. Буржунов ва Н.С.Джидалаев авторсса лакку мазрал учебник (I995 ш.). Муниву утти дахханашивуртту хьусса-къархьусса ттун къакIулли, мунияту ттул ихтилат ва учебникраяр.
2. Бавщу чIурду лагал шаврил журарду
ЧIурду лагал шаву учайссар цаваца мукъуву, мукъул формардаву ца чIунин кIанай цамур чIу бучIаврийн. Мукун лагал шайссар аьчух чIурдугу (махъ – мукъул, къяс – къюссул, барцI – бурцIил), бавщу чIурдугу (шатта – шатлул, ттаркI – ттурчIал). Му школалунсса учебникирттавугу ккалли бан аьркинсса затри.
Бурганну цаппара лагалшавурттах ва миннул журардах
ХIурасса ва чIувусса чIурдал чутру бушиву – му лакку мазрал яргсса хасиятри. Амма кIулну бикIан аьркинссар литературалул мазраву ми куннищал ку лагал хъанай бушиву: чIувуми зумух ласайссар, чигу-чичайссар так аьчух чIурдал хьхьичI буний, мукъул ягу слограл ахирданий бавщу чIунил хьхьичI ми хIурами чIурдайн кIура баяйссар, чичрулувугу баллалисса куццуй чичайссар: ччаппа – ччапри, шатта—шатри, ттукку – ттукри, ккацца – ккацри, ччуччин – ччучлан, кIисса – кIисри, лахьхьин – лахьлан, даххан – дахлан, бякъин – бяхълан, дащан – дашлан. Ва кьяйда учебникраву ккаккан дурну дур. Шикку чичаврил фонетический принцип ишла хъанай дур. Ваних къулагъас ххи дан багьлай бур вай чIурду баххана къашайми лугъатру бусса щархъаву (цIувкIуллал, ккул-хъусращиял махIлалий). Укун чIурду лагалшаврийн элмулуву учайсса «позиционные чередования» (мукъувусса позиция, кIану хIисавсса лагалшавуртту) куну.
Вайннуха лархьхьусса лагалшавуртту дур /м/-лул ва /н/-лулгу. Лакку мазравусса мукъурттил яла духмур къатливу /м/ хьуна бакьлай бур так аьчух чIурдал хьхьичI, мукъул ахирданий ва бавщу чIурдал хьхьичI /н/-лийн кIура баллай: сун – сумал, чIюн – чIюмул, сими – сунттул, сан – самул, хъан – хъамул, шан – шамул. Махъ мазравун бувкIми мукъурттиву ва кьанун зий дакъар: ислам, икрам, ссалам, аьлам, аьлим ва ц. (укунсса махъру обратный словарьдануву кьунничIасса бур – вай лякъин бигьа бувсса Э.Х.Аьбдуллаевлун ттуршвагу барчаллагь).
БацIанну цаппара цаймигу лагалшавурттай – мазрал тарихраву ца чIунил кIанай цамур чIу ишла хъанан бикIайссар. Мукунми лагалшавурттайн элмулуву «исторические чередования» (тарихийсса лагалшавуртту учайссар). Мукунсса хасият хьхьичIра-хьхьичI дархIуну дур махъ ххинилул (велярные) чIурдащал –/ г, кк, к, кI, хь, хьхь/. Ми бусса куццуй яхьуну бур /у/-лул хьхьичI ва мукъул ягу слограл ахирданий, /а/-лул ва /и/-лул хьхьичI миннун кIанай хъанай бур /ж, чч,ч, чI,ш, щ/: иржа (← ирга) – ирглий, личча (←ликка) – ликри (←ликкри), кьунча (←кьунка) – кьункри, цулчIа (←цулкIа) – цулкIри, цуша (← цухьа) – цухьри, лащан (← лахьхьан) –лавхьхьусса. Укунсса дахханашивуртту къархьуну дур вай чIурду мурччавухсса (лабиализованные) бусса чIумал: га (гва), ккаччи (ккваччи), ка (ква), кIа (кIва), хьахьа (хьвахьва ), хьхьи (хьхьви) ва ц. Ва хасият зий диркIун дур чил мазурдива букIлакIисса мукъурттивугу: барачат (баракат), чири (кири), чапур (капур), Чарин (Карин) ва ц.
Укунсса лагалшавуртту ца кьаралданийсса, циняв лугъатирттаву цакуцну хьусса дакъар. Масала, лит. мазраву – кIисса, кIихь, лугъатирттаву – чIисса, чIихь. Ягу лит. мазраву – шичча, мичча, бишин, шашан , лугъатирттаву – шикка, микка, бихьин, шахьан. Вай кIанттурдугу учительтурал къулагъас аьркинсса кIанттурдур, литературалул мазрал ва кIанттул лугъатирттал личIишивуртту оьрчIан бувчIиншиврул.
ЧIалачIиссаксса, тарихий лагалшавуртту хъанан диркIун дур XVIII аьсрулул аралуву, му заманнул чичрурдаву ми дакъар. Му кьаралданийн мютIи хьуну бур чил мазурдивасса махъругу: барачат (баракат), ттучан (тукен), чалагъай (кялагай), жалин (гелин), чири (кири) ва ц.
3. Жинсирал аффиксру ва миннул хасиятру
Лакку мазраву существительныйрду жинсирдайх (группардайх) бавчIуну буссар, махъми цаппара гъалгъалул бутIри (глаголлу, числительныйрду, наречияртту) жинсирдайх баххана хъанай буссар, цала формардавусса аффиксирттайну цIанил падежрайсса существительныйрал жинс ккаккан дуллай (инсан ур, баргъ бур, ссав дур). Школалул грамматикалуву мукунсса класс (жинс) 3 бур (ца числорал формарду хIисавравун ларсун), элмий грамматикарттаву ва лакку-оьрус словарьдаву ми мукьва бур, кIирагу число хIисавну. Шикку хIисав банну шанна жинс (класс, группа) – I-мур жинс в («ур группа»), 2-мур жинс б («бур группа»), 3-мур жинс д («дур группа»). ЧIяру числорай бур так 2 жура: бур учайми (мунивун бухлай бур му 2-мур жинсирал махъру ва чIяру числорайсса арантурал ва хъаннил цIарду); дур учайми (мунивун бухлай бур 3-мур жинсирал махъру, чIяру числорайсса хъаннил цIарду личIаннин).
Шикку жува бацIанну жинс ккаккан дайсса аффиксирттай – ми бур бавщу чIурдайну ккаккан бувну (цаппара аффиксирттаву миннул хъирив аьчух чIу /а/ бур: -ва/-ра, -вай, -май/-ппай, -ннай/-рдай).
3.1. Жинсирал аффикс В
Арантурал жинс ккаккан дайсса аффикс в мархлул хьхьичI глаголлаву ва лит. мазраву – числительныйрдал суффиксраву яхьуну бакъар: ур, учIан, ачин, иян; ацIа, шама, мукьа, ряха, арула, урчIа (цая, кIия, мяйя – аьчух чIурдал лях /й/ багьну бур). Му бакъа хьуну бур цаппара бутIраву ва кумаграл мукъурттивугу /н/ -лул хъирив: арс цачIан(_)а уцин / душ цачIанма буцин/, цIарал кацI кун(_)асса жагьил / кунмасса душ.
Мархлул вив инфикс -в- ишлану бур гьартану, 2-мур жинсгу («бур группа»), инсантурал цIардал чIяру аьдад ккаккан даврил буржгу цийнма лавсун: ппу увкIунни, оьл бувкIунни;оьрчIру лавгунни, душру лавгунни, хъами лавгунни.
/Явара кIулну бикIан: чIявусса гъалатIру бур чIяру числорай хъами формардаву «дур» группалун «бичлачисса», хъами ларгунни тIисса ва чичлачисса. Ми лит. мазрал кьараллава личлачисса кIанттурдур. «Хъаннил группалия» ихтилат личIину бан аьркинну бур/.
Жинс ккаккан даврил «къуллугъ» ва аффиксрал кьавабивтун бур кIану ккаккан байсса послелогирттаву: лув, ялув, чIарав, хъирив, дянив, зуманив; цаппара наречиярттаву ва существительныйрдал кIанттул падежирттаву: кьатIув, цIив, арив, зунттув. Укунсса, тIиртIусса пространствартту ккаккан дайсса формарду жинсирдайх даххана шайсса диркIун дур, цIанагу цаппара лугъатирттаву даххана хъанайнна дур (хIухчу арив уссар, ятту ариб буссар, арир щин дуцин).
/Ялун ххи бан: Ттул пикрилий, ва журалул мукъурттивусса – в кIану ккаккан бай аффикс –ву -ращал, мунил кутIа був вариантращал хIала бакьлакьаву къатIайлар. Виваллил (инессиврал) сериялул аффикс –ву лугъатирттаву ливчIун бур бухмур журалий, -бу тIий: къатлубу, чIирабу. На личIи дуллалимур серия тIурча (интерэссиврал серия) цамур серия дур, ттинин лакку мазраву ккаккан къадурсса, цайми дагъусттан мазурдиву дусса (шикку муния ихтилат кутIа банна).
3.2.Жинсирал аффикс Б
Жинсирал аффикс б- хьуна бакьлай бур так мархлул хьхьичI (мукъул бакIрай) жинсирдайх баххана шайсса глаголлаву (миннуя шайсса причастиярдаву, деепричастиярдаву) ва цаппара прилагательныйрдаву: багьан, бизан, бучIан; байлсса, биялсса, бухсса, бучIисса, бачIисса.
Махъми позициярттаву (мукъул мархлуву, мархлул хъирив), лавай кIицI лавгсса куццуй, мунил кIану /в/-лул бугьлай бур.
Му аффиксрал цаймигу вариантру бур:
а) /н/-лул хъирив му кIура баллай бур /м/-лийн, хьхьичIсса /н/-гу цихава лащан бувну: ттучIанма буцинна, лу винма бити. ЧIарав багьсса /нм/ кIура баллай бур /мм/-лийн, амма чичин багьлай бур /н/ ябувну, му бунутIий падеж ккаккан дайсса морфема. Аффикс /н/ буссар дулаврил падежрай (щин? ссан?), ххуллул ахир ккаккан дайсса падежирттай (чун?) миннул хъирив базайсса бутIраву (чунмай?), лащан бай пслелограву кунма;
б) вариант /пп/ шайссар цачIун багьсса кIилийнусса /бб/-лия. Мукунсса тагьар сакин шайссар ахирданий /в/ бусса падежрая (интер) направление ккаккан даймур форма сакин дайни: ятту ариппай бавчунни (← ариббай). Мукуннасса тагьар дуссар цу-в цIанинкIанаймунил мархлуя хьусса, кIилийнусса жинсирал аффиксру бусса формалуву – цуппа (← цубба).
Орфографиялуву жинсирал аффикс б чичавриву ишлану дур фонетический принцип (баллалисса куццуй чичаву), так /н/-лул хъирив морфологический принципрай чичин ккаккан бувну бур, амма миккугу, шанма тIисса мукъуву му принцип лирну дур, цанчирча му мукъул мархлуву бур /м/ – шама, шамийла).
3.3. Жинсирал аффикс Д
Аффикс д ишла шайссар «д» группалул формардаву мукъул бакIрай кIайва жинсирдайх баххана шайми глаголлаву ва прилагательныйрдаву: дагьан, дизан, дучIан; дайлсса, диялсса, духсса, дучIисса, дачIисса.
Инфикс хIисаврай ванил вариант хъанай бур -р-: дуркIунни, ларгунни, цIарцIан, дирчIан, яларай.
Цаппара глаголлаву жинсирал р- бур мукъул бакIрайгу: ттархь рищун (заккана бищун), лачак рутан / дутан. ЧIалачIиссаксса, ва аффиксрал бикIлилмур вариант хъанай бур р- , му тасттикь буллай бур хьхьичIава класс ккаккан бай аффиксру бивкIсса мукъурттиву цайми мазурдивугу мува чIу бушиврул, бурги: душ – руш (лезг.), рурси (дарг.). Ца ялагу: бакIрайсса р-лул бюхъай жинсру жям дуллалисса, абстраксса мяъна диркIун дикIан, цIана мукунсса мяъна дур рагьан, ратIин, рищун, руцин, рушлан, рюххан , ряххин, тIисса, миннуя хьуну бур цайми махъругу ( рищу-руцу, рущу, ряхху-ратIу).
Тамансса глаголлал бакIрайсса /л/ хьхьичIавасса жинсирал аффиксрал, р-лул жура бивкIсса тагьар дур, миннувасса цаппара яру мазраву жинсирдайх баххана хъанай бур, масала: ласун – босизе, лечан – бекеризе, лахъан – бахизе ва ц.
ЧIу /д/ бавхIуну буссар тарихраву /тт/-лущалгу, мунияту цаппара глаголлал бакIрайсса /тт/-гу жинсирал аффикс баххана хьусса чIу бикIан бюхъай: ттихIин, ттизин,ттихъин, ттирихIин.
Жинсирал аффикс хIисаврай -р- бур частицардавугу: арцу ттучIара дур, ларагу къалагай. Амма /р/ бакьлай бакъар /н/-лул хъирив, му цал /д/-лийн кIура бавну бур, яла, лит. мазраву – /н/-лийн кIура бавну бур: арцу ттухьхьунна дула (← ттухьхьунда ←* ттухьхьунра).
Ва аффиксрал личIисса, кIилийсса вариант -рд- хьуна бакьлай бур интер сериялул направительный падежравугу: яттил ттурзанну арирдай дарчунни (←*ариррай). Мукуннасса тагьар дур цу-в цIанинкIанаймунил мархлуя хьусса, кIилийнусса жинсирал аффиксру бусса вара жинсирал формалувугу: цурда нину (←* цурра).
ЧIалачIисса куццуй, жинсирал аффиксирттацIун бавхIуну лаласун аьркинну дур так ца чичрулул кьяйда: ахирданий /н/ бусса падежрал формардаву / мм / баллай бухьурча, нм чичайшиву. Мура кьяйда дуссар лахъисса иш ягу тагьар ккаккан дайсса деепричастиярттал ва наречиярттал формардавугу: буслайнма бур, тIайланма бачу (гайми жинсру: буслайна ур, тIайлана ачу; буслайнна дур, тIайланна дачу).
ЛичIисса тагьар дуссар жинсирал аффиксру /л/-лул хъирив бусса чIумал. Цаппара бяс-ччаллу хъанай бур, му чIунил хъирив жинсирал аффиксру ябан аьркинссар-къааьркинссар тIисса. Яни цавай бур: ттула арс, ттулва душ, ттулла хъус – тIунгу чичлангу аьркинссар тIий. Амма лит. мазраву мукунми формарду жинсирдайх даххана къахъанай, кIай циняв мукъурттищал цараца, аффикс бувагу бакъасса форма ишла хъанай дур: ттула арс, ттула душ, ттула хъус. Вайми дагъусттан мазурдиву жинсирал категория цавайннуву бигьа хьуну (яру маз, дарги маз), гайминнуву бухва лавгун буссар (лезги маз, агъул маз). Жуламур мазрахьхьунгу ва ишираву цила ххуллийх бачин ихтияр дулун багьлай бур, ми кIирайрагу формару вариантру хIисаврай дурус дурну.
3. Лакку мазрал алфавитравусса хIарпирдал хIакъираву
Лакку мазрал алфавитраву дуссар лакку мукъурттиву хьуна къабакьайсса ягу чанну хьуна бакьайсса чIурдал хIарпру: о, ё, ы, ф. Ми ишла дайссар так оьрус мазрава лавсъсса, оьрус мазраву кунма зумух ласайсса мукъурттиву.
Оьрус мазрал алфавтравусса хIарпру ъ ва ь оьрус мазраву ишла дайссар:
а) согласныйлия гласный е, ё, ю, я личIи бан (миннул кIива чIу ккаккан байни): судья, съезд, подъём, бью;
б) хIарп ь ишла дайссар согласныйлул кIукIлушиву ккаккан дангу: словарь, тетрадь.
Лакку мазравугу вай хIарпру алфавитравун дирчуну дур:
I) оьрус мазрава бувкIми махъру бусса куццуй чичаван. Амма: ахирданий ь оьрус мукъурттиву дишайссар ми мяйжаннугу кIукIлуний, ми кьянкьа хьуну бухьурча, му знак къадишайссар, масала: словарь – словарный, тетрадь – тетрадный … Лакку мазраву циванни словарьданул, тетрадьрал чичлан аьркинсса, ми кIукIлуну бакъанма? ЦIанил падежрай ми гьай-гьайгу дай-дай оьрус мазраву бусса куццуйри бикIан аьркинсса тIий бухьурча, мими формардаву му ь ядуллалаву цила оьрус мазрал кьараллащал ччалаччисса иш бур. Мунияту, ттул пикрилий, аьркинни мукунсса мукъурттиву му знак дукьан дан (словарду, тетрадру …)
2) личIи бай ъ – гу лакку мазраву ишла хъанай дур цамур куццуй. Му чичин ккаккан дурну дур:
а) кIива бавщу чIу (хIурамур ва чIувумур) цанния ца личIи бан. Лакку мукъурттиву мукунсса тагьар хIасул хъанай дур с ва сс чIарав багьний (прилагательныйрдаву, причастиярттаву): хасъсса, нясъсса, лавсъсса; …; словарьдануву буллусса мяшъшиву тIисса мукъуву му кьяйда аьркинну дакъар, кIив ш-лия щ хъанай бакъатIий (л.7).;
б) оьрус мазрава лавсъсса, ахирданий т бусса мукъурттия чIяру аьдадрал формардаву -тал аффикс ишла байни: депутатътал, студентътал ва м.ц. Мукунмасса мисал, гьанулувусса ва суффиксравусса чIурду личIи бан: хъярчъчи. Амма шикку цичIав увкуну бакъар ахирданий –ист буми мукъурттия: специалист, нацист ва м.ц. Мукунми махъру, ттул пикрилий аьркинни чичлан зумух ласайсса куццуй, цалчинмур т къаувкунма: специалистал, фашистал;
в) вай кIивагу словарьдануву ттун къаляркъунни ларг чIумул аффиксру -я, -яв бавщу чIурдал хъирив чичаврицIун дархIусса кьяйдардугу. ЛичIи бай ъ дирхьуну чивчуну бикIай чIявумур чIумал, масала: Таналъя ттун кумаг бувсса. Амма вай бутIри дефис дирхьуну чичлачавриву къулайшиву дур, цанчирча жула тамансса хIарпру дур цавура ь ягу ъ , мукунсса формардаву гъургъазасса чичаву хъанай дур: ттухьъя бувсъсса, ттугъъя бивщусса ва м.ц.).
4. Цими хIарп дуссар лакку мазрал алфавитраву?
Оьрус мазраву бакъасса чIурду ккаккан бан лакку алфавитраву кIи-кIира лишан (диграфы) ишла дурну дуссар хIарпирал урчIах:
а) I (пI, тI, кI, цI, чI, хI);
б) ь (гь, хь, кь; аь, оь);
в) ъ (гъ, хъ, къ).
Лакку мазравусса чIувуми (гужланми) чIурду ккаккан бан:
а) кIийла ишла дурну дуссар хIурамур чIунил хIарп: п– пп, т – тт, к – кк, с – сс, ц – цц, ч – чч, ; х –хх , хь –хьхь;
б) кIилийнусса ш ккаккан бувну буссар хIарп щ ишла дурну;
в) кIилийнусса хъ ккаккан бувну буссар хIарп къ ишла дурну.
С.М.Хайдакьовлул «Лакку мазрал ва оьрус мазрал словарь» букканнин (I962) лакку мазрал алфавитраву чIувуми чIурду ккаккан байсса кIилий хIарпру дакъая. Ми алфавитравун дичаврийну бигьа хьуна алфавитрал низамрай махъ словарьдануву лякъингу, цIакь хьуна мазравусса фонемарттал цанмалусса кIану бушивугу. Амма ХI.Муркъилинскийл орфографиялул словарьдавусса алфавитраву ми хIарпру дакъая – муниву дия 47 хIарп (буква). С.М.Хайдакьовлул словарданувусса алфавитраву дур 55 хIарп, яни 8-гу кIилий хIарп алфавитравун дирчуну дур. Э. Аьбдуллаевлул орфографиялул словарданугу алфавит щаллуну буллуну бур Амма ца хIарп (й) лях ларгун дур.
Филологиялул элмурдал кандидат, доцент Р.Г.Эльдарова, Дагъусттаннал культуралул лайкь хьусса зузала.