Хъювхъиял жяматрал пахрулунсса душ

ЧIявусса бакъахьунссар жула районнай шяраваллил бакIчишиву дан вихшала дурсса хъами. Ххюра шинай (2019-2024ш.ш.) Хъювхъиял шяраваллил бакIчину зий, жямат рязину личIансса чIярусса давуртту дурсса инсан бур Мяммал ва ПатIул душ Асият Аьлиева.
Шяраваллил бакIчину бувчIиннингу, Асият шяраваллил масъаларттал буруккинттарайсса, щарнийгу, жяматрайгу дакI цIуцIисса, шяраву дуллалисса циняр давурттаву, жяматрал иширттаву чялишну гьуртту шайсса инсан бия. Хъинбалартту-хъиншивуртту дуллан ххирасса буну тIий, «хIажлийн къалавгна хIаж бувсса душ» учай ванийн ва кIулминнал. Мунияту, хьхьичIма шяраваллил администратор чIумуяр ччяни къуллугърая лагайхту, тапшур дурхьунссия жяматрал ва даву Асиятлуйн. Цийнна дурсса вихшалагу ванил зия къадунни. БучIайхтува шяраваллил диц-куц ххуй дуллай булувкьунни.
– Хъювхъиял шяравусса Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилий жанну дуллуминнансса гьайкал башттанна дух хьуну, лащинсса тагьарданий дия. Гьайкал цурдагу та чIумалсса Ккуллал райондалул бакIчи Саэд Сулаймановлул каялувшиннаралу шяраваллил арамтурал шайсса куццуй цала дурсса гьайкал дия. Шяравун администраторну бучIаннин, мадара шиннардил хьхьичIва, кIа цIу дуккан дансса сипталий бувкссияв на. Жула шяравасса художник Аьлиев ОьмардучIа проектгу заказ дурссия, амма масъала чулийн къабувкна ливчIуна. На мугу, цаймигу шяраваллил масъаларттал бакIцIуцIаву дуллай лечлачисса чIалай, ми давурттугу дуллан инава бацIу шяраваллил хъунмурну тIий бия ттухь жула инсантал. Мукун дакIний-мазрай бакъана бувкIссара администраторнал къуллугърайн. ТIайлассар, ттул ичIувами, ссан аьркинссар вин му даву тIий, личIину рязийну бакъая , – буслай бур Асият. Цуппарив ва даву бакIрайн ласаврия тачIав пашман хьуну бакъар, зузиссаксса хIаллай ххаллилсса давурттугу дурну дур. ХьхьичIра-хьхьичI цIу дуккан дурну дур цинна мудан дакIний диркIсса шяраваллил майданнивсса гьайкал.
– Ва нара дурсса даврицIа дакIниву ххаришивугу, пахругу бикIай. На кIа гьайкалдануву ттула дакIнилгу, къюкIлилгу бутIа бишав. Барчаллагьай бикIара чIарав бавцIусса шяраллил жяматрайн. Нава рязину ливчIсса даву цамургу хьуссар. Шяраваллил хIатталлил зуманивсса валттуя аьрщи зизлай, инсантал заназисса кIанттурдайн ттаркIру дагьлай, оьккисса тагьар дия. Зувира шинал хьхьичIва жула шяравасса дурккучу-аьрабист, профессор МахIач АхIмадов, ва кIану укун битан къабучIир, чаран лякъин аьркинни тIий, му масъала гьаз буллайна икIайссия. Ва багьана, та савав хъанай, ссайнчIав къабувккун ливчIуна. Шяравун бучIайхту, ттула каши ишла дурну, хIатталлил чулух 3-4 метралул лахъсса, 25-30 метралул уттасса валт дацIан дансса чIира бувссар. Муниягу дур хъуннасса ххаришиву. Бакьин бан бювхъуна шяраваллил ккурчIа. Тиха-шиха увкIма икIайва шагьрулий кунмасса ккурчIа бур Хъювхъиял тIий, – буслай бур Асият Маммаевна цила дурсса давурттая цIухлахиний.
Хъуннасса, захIматсса, багьа бищун къашайсса даву цамургу дурссар Асиятлул. Архиврду ххилтIу дуллай, оьрмулул угьаранахь цIухлай сакин дурссар ­Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул шиннардий къинттуллух (колхозирттаву, заводирттай ва цаймигу кIанттурдай) захIмат буллай бивкIсса шяраваллил инсантурал (ацIра шинавусса мюрщисса оьрчIайн ва душваврайн бияннин) сияхI. Ххюттуршуннийн бивсса инсантурал цIарду дур му сияхIрай. Ванин дакIний буссия муххал конструкцияртту дурну, миннал цIарду ва суратру шяраваллил майданнив, гьайкалдания тихуннай лахъан, амма арцу ва чIун диялсса дакъашиврийн бувну, му пикри дузрайн буккан бан къавхьунни. Амма Асиятлул цила дайдирхьумур къакьариртунни. Хъунисса баннерду дурну, шяраваллил Культуралул къатлул чIирттайн лархъунни. Хъинну рязину бур Хъювхъиял шяраваллилгу, щарнил жяматралгу тарих ябавриву чIивисса бухьурчагу цила захIматрал бутIа буну тIий.
– Ттул ниттил учайссия, ци даву дулларчагу га дан аьркин­ссар ххуйну, шахьан дурну, ягу даймадишара, бакIрайн маласара куну. Архиврду ххилтIу дуллалиний, чIявуминначIа дия Каспийскалий,182-мур заводрай («Дагдизель») зий бивкIсса чичрурду. Вайксса жула инсантал тикку зий бивкIсса къакIулссия, – тIий бур Асият.
Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул гьурттучитурал аьпа абад баврил цIаний ду­ллалисса давуртттахлу ванийн Барчаллагьрал чагъар бувкIун бур Аьрасатнал БивкIу бакъасса полкрал цIания. Шяраваллил бакIчину зузисса ххюрагу шинал мутталий, ванил сакиншиннарай личIи-личIисса шагьрурдая бувкIсса шяраваллил инсанталгу лагма лаган бувну, шанма гьантлий субботникру дурну хIатталу урттуцIа марцI дувайва. 2023-2024-ку шиннардий августрай лавайсса даражалий сакингу дурну, тIайла дуккайссия Хъювхъиял шяраваллил кьини.
Ва хъамитайпалул цила шяраву дурссаксса давуртту, гьарицагу бакIчинал цала-цала шяраву дарча, къаоьккисса иш бикIанссия. Мукун, цаламинияр жяматралми мурадру хьхьичIун лавсун зуншиврул, шяраваллийгу, жяматрайгу ччаву дусса, дакI цIуцIисса икIан аьркинхьунссар. Цуппа шяраваллил хъунмурну буссаксса хIаллай аьрщи дулара тIий аьрзирай увкIсса цаягу шяравучу (мукунсса 24 аьрза бивкIун бур) аьрщи къадуллуну къаивтун ур ­Асиятлул.
2023-ку шинал «Развитие горных территорий» тIисса ппаччахIлугърал программалийн бувну, ванил цила хIадургу дурну, республикалул ­Экономикалул министерствалийн дуллуссия шяравусса жяматийсса кIанттурду, миннувух гьайкалданул лулттучулий­сса кIанугу, бакьин бансса, аьпалул аллея бансса проект, буллуну буссия документру,лявкъуссия чIарав ацIан сса меценатгу. Амма ци дахчуссияв, проектран тIайлабацIу къавхьуна. –Ттула хъиривминнал цIунилгу гьаз банссар му масъала тIисса умуд буссия, къакIулли. Гьай, балики, – тIий, уттигу му зат бакIрава къабуклай бур ­Асият Мяммаевна.
Бусанна кутIану Асиятлул шяраваллил бакIчинал къуллугърайн бияннинсса оьрмулул ва захIматрал ххуллиягу.
Бувну бур ва Хъювхъиял шяраву, чIявусса оьрчIру бусса Мяммал ва ПатIул кулпатраву. Вайннал арулва оьрчI бивкIун бур. Ми ччаннай бацIан бан хъунмасса захIмат бивхьуну бур нитти-буттал. ­Мямма ­оьрмулухун хIухчушиву дуллай ивкIун ур. ПатIугу, ччарчча хъу-лухччиний, ччарчагу цайми давурттай хъунмасса захIмат бивхьусса хъамитайпа бур. ЧIиникIгу бищайсса бивкIун бур, хъугу гъай чайсса диркIун дур. Колхозрал давурттацIун библиотекагу лакьайсса бивкIун бур. Дяъвилул шиннардий къанаврду дуккан лавгун бур. АцIния ряхра шинай звеньевойну, шанна шинай къурнил бригадирну бивкIун бур. Бабаюртлив аьрщи дуллуну махъ,ххулу буллай, чIахIа кьукьлай хъунма­сса захIмат шиккугу бивхьуну бур. Мукьра шинай складрал хъунмурну бивкIун бур. Сайки 60 шинай колхозрал давурттай зий, ПатIул канилух къадурксса даву дакъар. Укунсса ниттия Асият кунмасса душ бизан багьлай бухьунссия. ЗахIмат ххирану, цукунчIавсса даврия махъаллил къахъанай тарбия бувну бур Мяммал ва ПатIил цала оьрчIругу. Асиятлул бусласимунийн бувну, 4-мур классраву дуклакисса чIумалва ва колхозрал дучрах уруглагисса, кIира шинал цияра хъунасса уссийщал дучрал ппаллу лакьин, пара букьан, лазуни дичин лагайсса бивкIун бур.
– Балчаннул ччангу рирщуссар, кьацIгу увкуссар. Та даврил кьариртсса аьшру ттигу дуссар ттул чурххай, – тIий, дакIнин бутлай бур Асият Мяммаевна. Сезондалул чIумал ниттищал колхозрал давурттайнгу лагайсса бивкIун бур.
Асият бур нину цила оьрмулуву гьарзатрал эбратну хьуссар. Мусил кару дусса, дуллалимур гьарзат паргалну дайсса, жаваблувшинна дусса дикIайва, жугу мукунма аьдат бувнав тIий.
– Ца ххуйну ххал-ххалаххул даву дайва дадал, дугу дуруххайва, щагу щащайва. Колхозрал давурттая дурххун, даркIуну дучIарчагу, карчI къадурну, щядиркIун машиналух, жун гьухъри буруххайссия, – дакIнин бутлай бур ва.
1975-ку шинал шяраву школагу къуртал бувну, ларайсса кIулшивуртту ласунсса гъирарай Асиятлул буллуну бур документру Дагъусттаннал пединститутрал филологиялул факультетрайн. Экзаменну ххуйну дуллуну дунугу, конкурсрай къалавгун бур. Оьнна чIун гьан дан къаччисса, захIмат буллай аьдатсса душ га цIана лавгун бур зун МахIачкъалаллал пищекомбинатрайн. Зий бунува, ялагу цимилагу кьаст лархIуну дур ванил дуклан буххан. Шанна шинай лув-ялув Дагъусттаннал университетравун документру буллай, тIайлабацIу къахъанай бивкIун бур. Амма Асият дайшишрурдал дакI гъагъан дурну, махъаллил шайминнаясса бакъар. Ххюйлчинмур шинал, кьабивтун цинма тIайлабацIу къавхьусса филологиялул ва тарихрал факультетругу, бувххун бур Дагъусттаннал университетрал экономикалул факультетрайн. Оьрмулул хъунмасса бакъанугу, горпищекомбинатрай Асият бусравну бивкIун бур.Тиккусса каялувчитуран хIисав хьуну бур ванил бюхъу-хъит, кIункIу байсса бивкIун бур ва циняв жяматийсса давурттавун. Зий хъунма хIал къавхьуну, кьамул бувну бур коммунистътурал партиялувун.
Горпищекомбинатрай ва зий бивкIун бур личIи-личIисса къуллугъирттай: товароведну, ­экспедиторну, цехрал мастерну. ­Ванил сурат мудан комбинатрал ХIурматрал улттуйн лархъун диркIун дур.
1981-ку шинал, оьрмулул 24 шинаву, Асият 60-нния ливчусса коммунистътал бусса парторганизациялул секретарьну бивтун бур. Ва хъунмасса, щийн-бунугу тапшур къабайсса къуллугъя та чIумал.
– Бахтти бусса бухьунссияв, ттун оьрмулуву ххуйсса инсантал хьунабавкьуссар. ХьхьичIва-хьхьичI кIицI лагавияв та чIумалсса горпищекомбинатрал директор Людмила Воловая. ХIакьинусса кьинигу барчаллагьрай бикIара ттувува бюхъу-бажар, сакиншинначинал, каялувчинал гьунар хIисав хьуну, жаваблувсса къуллугъру тапшур баврихлу. КIицI лагавияв мукуна МахIачкъалаллал Советский райондалул партиялул комитетрал секретарь Сергей Грищенко. Партиялул орготделданий зун кIункIу буллай, сикъасласисса ттухьва «не боги горшки обжигали», ттун вил потенциал, захIмат ххирашиву, жаваблувшиву чIалай дур, ина кунмасса инсанталли партиялул давурттай бикIан аьркинсса тIий, ялув ливккун, нава рязий бувсса ва гихунмай му даврий ттунма кабакьу буллай ивкIсса. Вай инсантурал ттул оьрмулуву агьамсса кIану бувгьуссар, – тIий бур Асият Мяммаевна.
1984-ку шинал ва бувкIун бур «Металлист» заводрайн, 1-мур цехрал экономистну зун. Заводрайгу партиялул давуртту дуллай аьдатсса Асият га цIана парторганизациялул хъунмурну бувчIуну бур. ЧIирисса чIумул дянив цила каялувшиву дуллалисса парторганизация ванил шагьрулуву хьхьичIунсса кьюкьлул сияхIрайн руртун дур. Мунияр махъ ва бивтун бур МахIачкъалаллал Советский районалул коммунист партиялул организационный отделданул инструкторну. Бувагу ва ца хъамитайпа бивкIун бур орготделданий инструкторну зузисса.ЧIал къавхьуну бивтун бур райисполкомрал экономикалул ва социал лябуккулул отделданул хъунмурну.
1992-ку шиная байбивхьуну,ва зий бур налогирттал къуллугърай. Шиккугу Асиятлул ччясса чIумул мутталий ккаккан бувну бур цила даража.Бивтун бур 1-мур даражалул пишакарная паччахIлугърал хъунама налогирттал инспекторнал къуллугърайн бияннинсса ххуллу. Ва бур паччахIлугърал граждан къуллугърал 3-мур классрал советник. Лайкь хьуну бур личIи-личIисса наградарттан: ХIурматрал грамотарттан ва Барчаллагьрал чагъардан, МахIачкъала шагьрулул бакIчинал цIа кусса ссятран, «Отличник ФНС России» лишандалун. Асият бур бур Дагъусттаннал лайкь хьусса экономист, захIматрал ветеран. Утти-цIанагу экономистнал даву куртIну кIулсса Асият Маммаевнайн буккай налогирттацIун бавхIусса масъаларттал ялув. АцIнияхъайсса шиннардий Асият Маммаевна буссия Москавуллал тIивтIу университетрал МахIачкъалаливсса филиалдануву дарсру дихьлай.
Чув зий бухьурчагу, цияра ххуйсса цIа кьариртун дур. Ванин кIулли цила лагма лаган бан, хъирив бачин бан. ЧIюлу бай цуппа бавцIусса кIану. ХIал бавкьусса, цаманал дакIниймур лаласун, буруккин кIибачIин анавар буккайсса Асият ххирар даврил уртакьтурангу, шяраваллил жяматрангу.
ЦIанасса чIумал Асият Мяммаевна зий бур Обороналул министерствалул идаралул кадрардал отделданий. Гьарицагу цуппа зий бивкIсса давурттай кунма, шиккугу чIирисса чIумул дянив ккаккан бунни цила даража, лайкь хьунни даврил уртакьтурал хIурматран.
ЦIуллушиву дулуннав вихьхьун, Асият Мяммаевна. Ина кунмасса ххаллилсса душру чан къабаннав лакрал дянив.
Андриана Аьбдуллаева