Аьйдамирдул зияратБисмиллагьи ррахIмани ррахIийм! Ассалам аьлайкум ххирасса лакрал жямат, «Илчи» кказитрал буккулт!

Жула миллатрал хъинну хъунмасса, авадансса, чIявусса личIи-личIисса ишру хьусса, ттизаманнайсса жунмагу хъунисса дарсру ласунсса тарих бур. Цила чIумалсса яла оьккими чапхунчитуращалсса дяъвирдаяту байбивхьуну, цала заманнай яла даража лахъми щайхтурал увкумуний бацIаврин бияннин, гьарца журалул ишру бувкIун бур жула миллатрал бакIрачIан. Ва макьалалуву ттун бусан ччива, 400 шинал хьхьичI хьусса иширттаяту ттунма кIул хьумунивасса цаппара. 1600-ку шиннардий хъунисса дахханашивуртту хьуссар щала зунттал билаятрайгу, кьанийгу.

Миннул дайдихьу шаврил багьанагу, Дагъусттаннал шамхалал наслу кIи бищаву хьуссар. Чупан тIисса шамхалал кIира щарссаницIа арсру бивкIссар. Ца щарсса цалла кьурайш тухумдалия, вамур Чаргаснал хьхьичIунсса уздантурал тухумдалиясса, Хату Анзоров тIисса адаминал уссил душ бивкIссар. Цалвамур душ тIурча, му Хату тIисса адаминал Къиримнал ханнан буллуну бивкIун бур. Мукун Къиримнал ханнал Жанайл арсругу, Чупан шамхалнал арс Султан-МахIмудгу хъинирвал бивкIун бур. Ниттихъул Чаргаснавасса ссурахъал бухьувкун, кьурайш тухумдалиямунил арсваврал, цанма буттаяту бивсса бутIа цайхва цалва бавчIуну, МахIмуд тIима, буттал хъар цачIуну духьурчагу, ниттил хъар личIисса духьувкун, бутIуя арх уллай, чIиви буллай бивкIун бур. Ай, цивппа кьурайшталлу, бакIчишиврул бутIа щаллуну цайх буккан аьркинссар, МахIмудлул нину уздантурая дунугу, кьурайштурая дакъар тIий, тананмур бутIа цащал архIалсса бикIан къалайкьссар тIий. Дайдихьулий мукъурттийнусса тIааьндакъашивуртту хьуссар, яла ялун хъинну цIакьсса дяъвирдайнгу бувккун бур. Султан-МахIмуд увсса шингу 1570-кусса диркIссар. 1580-ку шиннардий дахьа балугъравун увхсса чIумал, цала уссурвавращалсса цалчинмур дяъвилий уккаву хьуну дур. 20 шинавату ливчувкун, ивкIусса цала хъунама уссийчIа АлхаслучIа бивкIсса Сулакьуллалгу, Терекралгу дянивсса билаят цала биялдарайн бувцуну бур. Мунил ялув вайми уссурвавращал дяъви багьлан бивкIувкун, МахIмудлул лавгун Чаргаснава, Къиримнава ххуйсса кумагру тIалав бувну, хъуннасса аьралуннал кьюкьа дурцуну увкIссар. Куннал 10 0000 аьскар ивкIссар тIий бур, куннал му аьдад хъинну чIяруссар, 13 000 ивкIссар тIий, кунналгу миннуяргу чансса бивкIссар тIий, личIи-личIисса журардай буслай бур. Амма аьдад цуксса диркIнугу, бувцуну увкIсса аьралуннал гуж хъунмасса бивкIссар. Ярагъуннищалсса бияву хьурча, кIивайннанмагу хъунисса зараллу хьун най бивкIссар. Мунияту вайми уссурваврал МахIмудлущал дяъви къабувну, мунан АлхаслучIа бивкIмур кIанугу, Аьндирай шяравалличIасса хъунмасса кIанугу буллуссар. Амма, яла МахIмудлун ччай бивкIсса шамхалал тах къабуллуссар. Шамхал МахIмуд къаувкуну, Султан-МахIмуд увкусса цIа рирщуссар. Шамхалашиву тIурча, тайми уссурвавраятусса цанначIа лирчIссар. Цаннал хъирив ца шамхалашиву дуллай бивкIссар. Цал Сурхайл, яла мунал арснал Аьдил-Гарайл, яла Чупаннул арс Аьндийл, хъиривгу Сурхайл арс Илдардул. Сурхай тIиманал хъирив Султан-МахIмудлун шамхалнал цIа рирщунугу диркIссар, амма цIа дунугу бакIчишиву дан къаивтун ивкIссар, Султан-МахIмудлул минагу Аьндирай шагьрулий хьуссар.

Та заманнай Аьндирай ца хъунмасса шагьрулун ккаллинугу бивкIссар. Султан-МахIмудлулгу цала бий-тах бусса Аьндирай шагьру, хьхьичIванияргу хъунма бувну, гьарта бувну, ххуй бувссар. Низамгу хъинну аьдлу бусса дирхьуссар. Аьлимтал батIлай, мадрасартту тIитIлай, дарс дишаву хъинну хьхьичIуннай хьуссар мунал кIунттихьсса билаятрай. Гуж, кьуват, махъ бачаву Султан- МахIмудлучIа диркIссар, шамхалашиврул цIа тIурча, тайми уссурвавраятусса цанначIа диркIссар. Тайми уссурвал Оьруснал падишагьнайн мютIи хьун анавар буклай бивкIссар, Султан-МахIмуд тIурча, цала биялдарай яхъанай, Туркнал султантуращал, га заманнайсса халифатуращал хIалану ивкIссар. Га заманнай, шинал бакIрах, Гъази-Гъумукьи гъазаватрай чун-бунугу ца дин-ислам хьхьарасса, ягу дурагу дакъасса агьулданучIан дяъватрай, гъазаватрай заназаву аьдатравун дагьну диркIссар. Му гъазаватравух хIала бувххун бачайсса кьюкьрайнгу Гъази-Гъумукьи тIий бивкIссар. Му гъазаватрал давугу Султан-МахIмудлул цалла дачин дурну ивкIссар. Вайми щарссанийхсса уссурвал му иширавух личIину хIала бухлай къабивкIссар. Оьруснал падишагь Василий Шуйскийлгу, мунал хъиривсса Борис Годуновлулгу цала аьраллу гьан буллай, жула билаятру ласун ччай бивкIссар. Миннал аьралуннащал талан багьну, Чупан-шамхалнал арсру, цачIун хьунугу бивкIссар ца-кIива ишираву. Амма оьруснал аьраллу лагайхту, цала ччалаччавурттахун багьлай бивкIссар. Вай ишру хъунмурчIин, кьаний хъанай, зунттал агьлу личIину миннувух хIала къабувхссар. Амма вай бувсъсса ишру гьануну хьуссар 30-40 шиннардий зунттаву хьусса хъунисса дахханашивурттан. Султан-МахIмудлул бакIрачIан чIявусса ишру бувкIссар, хъуни­сса хIукмурду кьукьлай ивкIссар, хъинну сий дуну ивкIссар цала кIунттихь бивкIсса билаятрайгу, чIаххуврачIагу. Амма ихтилат муная бакъар шикку бачин бан ччиссача, мунал арс Аьйдамир шамхалнаятур.
1635-ку шинал ганиннин ивкIсса Илдар шамхал ахиратрал хьуссар. Му ахиратрал хьувкун, Султан-МахIмудлул, ганиннин цайра рирщуну диркIсса «Хъирив-Шамхал» тIисса цIа ишла дурну, цува угьара хьуну ухьувкун, цала арснай, Аьйдамирдуй, шамхалашиврул цIа рищаву тIалав дурссар. Кьибадиял щарнил ялувсса Гъази-Гъумучиял БурхIай къалалувун бавтIун мукъул, хIукмулул заллухъру, Аьйдамирдуй шамхалшиврул цIа рирщуссар. Гиччава хъирив-шамхалнал цIа мунала уссуй Магьдинайгу рирщуссар. Султан-МахIмудлул арснай, циняв цалий бавцIуну, шамхалшиврул цIа рищаврил хъунмур багьанагу, гайми уссурваврал наслулиятуминнай къарирщуну, укунсса хьуссар. Оьрус падишагьнал, цала чулухунмай хъинну буруглай бивкIун бунугу, шамхалагу мунал уссурвалгу, ссахчIав къабурувгун ялун аьраллу бавкьуну, хъунисса баларду ливккун бивкIссар кьанийминнайн. Султан-МахIмудлул аьралуннайхчин ххуйсса кумагру хьуну, оьруснал аьраллу лиян бувну, лихълахъи бувну бивкIссар. Мунал махъгу, пикригу тIайласса бивкIшиву микку тасттикьгу хьуссар. Зунттал агьулданун ччисса куццирайгу хьуссар. Вай ишру кьаний, арив хъанай бунугу, жула зунттал инсанталгу бивкIссар ярагъгу кIунттил бувгьуну, гай цинявппа иширттавух хIалану. Цаярва чIявусса аьраллу бусса ­оьруснаяр ххув хьуну, вирттал кунма шаппай зана хьусса минначIа хаварду чIявусса бивкIссар Султан- МахIмудлуя, ганал чувшиврия, аькьлу-кIулшилия, Аьндирай шагьрулийсса хъинсса низамирттая м.ц. Вайми уссурваврал сий яларай дагьссар. Амма миннал чул бувгьуми ялагу чIявусса бивкIссар. Хаснува Кьибадиялгу, Таргъуллалгу, Ахъуши-Хайдакьналгу ва м.ц. жяматру Сурхай-шамхалнал, Илдар-шамхалнал чул бувгьунма бивкIссар. Султан-МахIмудлул, яла мунал арс Аьйдамир шамхалнал чулий бавцIуми тIурча, кьанийх арийхми, цивппа Аьндирай шагьрулул лагмами, Жунгутай, Гъазанищуллал лагмасса щархъурду, гихунмай Мичиххич, Чаргаснавун бияннин, зунттаву Гьидалти (Гидатль), Щиндярхъи (Хиндах), Жаржаул (Гергебиль), Балахьуни, ЦIахъар, щалва цIанасса ВицIхъиял махIла, цIанасса «УхIлилалу», Хъуннехгу, Махънехгу хьунадакьайсса кIанттай, урчIа чулухсса бакIуй диркIсса щарнил жяматгу. Ми бакъасса, Кьибадиял шяравугу ца кьюкьа диркIссар мува Аьйдамирдул чулий, Ххюлуссуннал бачIи жяматгу.

 Ми цинявннал бакIчиталгу – Гьухъал. ВицIхъиял махIлалийсса щархъиял та чIумалсса тагьаргу укунсса диркIссар. Кьубиял щар цачIуну яхъанай диркIссар. ЧукIуннал щаргу га цIанасса кIанайра диркIссар, Ккурккуллал щар цIанакул кунна, хъуннану къадиркIссар, чIирисса мащилияту хъунна хъанай дайдирхьуну, ца 30-ксса къатта бусса щарнийн кIура дарну диркIссар. Кумиял щар цIанасса кIанай къадиркIссарча, мукьра мащилий диркIссар. БахIикIул тIий, Яруссаннаяту, ци иш бакIрачан бувкIун бивкIссарив, цала буттал кIанугу кьабивтун, цIана шяравалу дирхьусса кIанай мина дурну бивкIссар. ЦIанасса бахIикIулгу, ттурчIигу, яла махъ бивзссар Гьухъалияту цIана цала щархъурду дирхьусса кIанттайн, цивппа муданмагу заллухъруну бивкIсса лухччайн. Караши, гьуйми, шушийми цIанасса цала-цала кIанттай бивкIссар. Муккур вай хьусса иширттая махъ Гьухъалияту бивзун хьуссар. Шахьуймигу кIайва Гьухъаллал ца хъинсса къама шайсса мащину диркIссар. ЧIаяхь, шамхалахъал цивппа заллусса гъаттара, ятту ябайсса мащи диркIссар, ххуйсса лухччащалсса. КIямашиял шяравалу ттигу щаллу хьуну къадиркIссар, Гьухъаллал «КIяла мащи» тIий, цIанакул щар дирхьусса кIанттуя мадара ларайну, ххуйсса лухччащалсса, бизанттащалсса мащи диркIссар. ГьунчIукьатIи тIий, мукьра мюрщисса щар диркIссар ца жяматну яхъанахъисса, гайва куми кунма. КIунди-ЧIаригу, вайми щархъиял жяматру кунма, цала-цала лухччачIан гъанну, мюрщисса мащай бивкIссар ялапар хъанай. Мукунма, щалва жула Хъуннеххалгу, гилунмай чачун СулакьрачIан бияннингу неххардил даралувусса циняв халкь Аьйдамирдул чул бувгьуну бивкIссар. Вай иширттавух хIала къабувхсса жяматругу хьуссар зунттавух бикIу, кьанийх бикIу. Ва куццирай, циняв къачирчагу, зунтталми ва арнилми Дагъусттаннал, Мичиххичнал, Чаргаснал, Къирим-Татарнал бакIчиталгу, махъсса инсанталгу хъунисса тIааьндакъашивурттавун багьну, цаннащал ца ччалай, бястирдай буклай, цалийн къабучIавай, машлухун, хъу дугьаврихун, аьркиншиндарай цанначIан ца лагаврихун хъунисса дахщищру хъанай, хъинну захIматну бивкIссар. Жяматирттал бакIчитурангу, аькьилтурангу чIалай бивкIссар, ва кIи бищаврил ахир дишин багьлай бушиву. Мунияту инсантурал дянив сийгу дуну, аьдлугу бусса чIалай ухьувкун, щилнияргу ва пагьму-гьунар цIакьсса, аьмалгу хъинсса Султан-МахIмудлул арс, Аьйдамирдуй рищунну шамхалшиврул цIа куну, ца пикрилийн бувкIун бивкIссар ччянива чIявусса жяматирттал бакIчитал. Утти шамхалшиврул цIагу, биялагу цахьхьунма биривукун, Аьйдамир-шамхалал, буттаяту цанма биривмур бутIлуй куннасса аьдлу-низам дихьлай авчуссар щалва цахьхьунма биривсса билаятрай. Амма цала мина дишаву Кьибадиял шяраву, къалалуву къадурну, ГьунчIукьатIув увкIун, гикку авцIуну ур. ЦIанакул «КIулушалу» тIисса ферма дусса кIанай диркIссар ГьунчIукьатIрал жяматравун духлахисса, мукьра мюрщисса шяраваллил батIай кIану. Юзбашигу гуккува ивкIссар, хъунмур шяравалунугу га «КIулушалу» (аьрабрай «куллу шаъ», «гьарца зат» тIиссар, гьари ца зат датIай кIану) диркIссар. Амма гиччалу, ххуллучIасса кIану буну, мюхчаншиву дуван, цичIав иш багьну, буруччин захIматсса кIану буну, хIукму хьуссар гичча, ва цIана шяравалу дирхьусса кIанайн бизан. Аьйдамир-шамхалал амрулух вичIи дирхьуну, чан-чанну тIий бизлай, хьхьичI «ХъуцIралу» тIимур шяравату бавчуссар бизлай, хъирив цала шамхалалгу, мунащалсса гъанчуналгу дурссар къатри, хъирив КIулушату, яла Хъахъияту, Бюхттул щарнияту. Мина зия дуван къаччай бивкIун бунугу, мюхчаншиву хъуннасса кIанттайн бизавриву маслихIатшиву духьувкун, чан-чанну тIий, цIусса мина дузал дуллай бавчуссар. Мува чIумал кумигу цачIун хъанай бавчуссар, хъирив кIунди-чIаригу сукку хьуссар ца кIанттайн батIлай.
Гайми уссурваврал агьлу хъинну рази бакъа ливчIссар цаятура шамхалшиву яла ларгун, Аьйдамирдухьхьун дирияврий. Ца сант дирияннин ялугьлайгу бивкIссар махъуннай цайнна кIура даен дуван. Та чIумал, Дагъусттаннай циняв жяматру диндалийн бувкIун, гъазаватирттай заназаву Мичиххичнавух, Чаргаснавух диркIссар хъунмурчIин. Шинай цал, ккаккан дурсса чIумал, щархъиял жяматирттаяту хъуни арамтал бавтIун, Кьибадиял ялувсса БурхIай- къалалувун, Хъун-Мукъуйн баян байсса бивкIссар «гьашинусса шинал, гъазаватрай ва пулансса билаятрайн наниссар» куну. Цумур шяравату циксса бурттигьалт, циксса бахьттагьалт, та, чун буккан аьркинссаривгу баян бувну. Гьарца щархъаву бачин хIадурсса кьюкьригу, миннул бакIчиталгу, цIивикъанталгу бивкIссар хIадурну. Мукунсса цIиви­къанталну бивкIссар балайрдаву кIицI лавгсса ГьунчIукьатIрал Мамашбаггу, БахIикIуллал ХIай­дарбаггу. Мукунма Лаккуя бакъа, вайми миллатирттал жяматирттаягу циксса буккан аьркинссарив баян бувну, нани ххуллий мигу цачIун хъанай, дастта хъунна хъанай, цала аьркинсса кIанайн бачайсса бивкIссар. Дайдихьулий мукъуйну, насихIатрайну ­оьвчайсса бивкIссар, ттининнин дин-исламрайн къабувкIсса агьлу бивкIун бухьурча. Диндалийн букIлай-къабукIлай кIихIулла хъанахъиминнащал чансса гужрайну, ярагъуннищал хьхьичIун бувкминнащал дяъви бувну, мизитру бакъаний цIуну бан бувну, бувмур кIанттай ххуйну зузи бувну, ца духьурчангу хьхьичIуннайшиву дурну, ца зурувун зана шайсса бивкIссар. Аьйдамир шамхалнал цалла нинугу Чаргаснавасса духьувкун, хъунмур гъазаватрал даву тихарай дачин дурну ивкIссар, тайгу дин-исламрайн бувкIун, ца цувалунусса РахIму-цIимилул заллу­сса Заннал тIимунийн бучIан­шиврул. Амма тийх чIявусса къарши буклай, дин-исламрайн букIлакIаву хьхьарану най диркIссар. ЧIярусса биллалавурттугу шайсса диркIссар. Мува заманнай ГьунчIукьатIрал ХъуцIралу тIимур шяраву ивкIссар Мулла-Аьли тIисса ца хъунасса аьлимчу. Мунал цалагу 6 арсгу, 3 душгу бивкIун бур.

 Хъунаманан цIа ХIухъайна (Гьухъайна), чIана-чIивиманан Къуши диркIун дур. Ми кIиягу ГьунчIукьатIув ливчIун, вайми мукьагу дин-исламрайн букIлакIисса Чаргаснал, Мичиххичнал жяматирттачIа кьабивтун бивкIун бур, эбадат, элму лахьхьин дуллан кIанттул бусурманнан. Ми шиннардий Кьибадиял шяраву хъинну ххуйсса, чIярусса элмурду лахьхин дайсса мадрасагу зий бивкIссар, щайх АхIмад-ХIажи аль-Яманийнал (кь.с.), зузи бувну кьабивтсса. КIикку дурккусса аьлимтал жула щархъавунгу, цайми аьлимтал, имамтал аьркинсса кIанттурдайн гьан байссагу бивкIссар. Мукунма Мулла-Аьлил арсругу лавгун бивкIссар. Тийхра минардугу дирхьуну, къушругу бивщуну щябивкIссар. Цащава хьуссаксса тийхсса халкьуннал дянив шариаьтрал масъаларттугу бачин бувссар. Вай давуртту кьатIушах дачин дурну диркIссар. Шамхалтурал биялагу, сийгу лахъ хъанай, ахIвал ххуй хъанай бивкIссар. Амма шардамур, Дагъусттаннаймур тагьар нигьачIисса, ххуйсса къадиркIссар. Аьйдамир-шамхалнал ссурахъаврал, аьлттуну хъанай бакъахьувкун, лулттува шамхалшиву цайнна кIура даен дуван хIадуршинна дуллай бивкIссар. Цал, гъазаватрайн лавгун буна, Чаргаснаву, Малка тIисса ниххачIа, жула гъази­талгу,Чаргаснал ца гужсса кьюкьагу щуссар. Чаргас гьарзасса бивкIун, гъазитал махъунмай хъанай, ца муруллул зуманив бивну, кIикку, цуксса захIматшиврувун цивппа багьарчангу канийнгу къалавгун, цалла жанну Аллагьнал ххуллий харж дурну, шагьидталну ливтIуссар. Чан-кьансса бакъа ххассалгу къавхьуссар. Ххассал хьуминнавух цува Аьйдамир-шамхалгу ивкIссар. Жула гъазитурал кьюкьа лирну дур тIар тIисса хавар Дагъусттаннайнгу бавссар. Цува шамхалагу ливтIуминнавух усса ур тIисса хаваргу бувкссар гиччава. Аьйдамирдунгу хъуннасса мюхчаншиву дурну, цала ссурахъаврахьхьун къаириян цува та хIалданий унува, учIан багьссар Дагъусттаннайн.Тиха зана хьуну, Лаккуйнгу увкIссар. Амма, цала мина дирхьусса ГьунчIукьатIув иявайсса кIанай, иривну цала муттаэтурахьхьун, ивкIуссар. БакI щин ккаккан дуван ларсъссарив ларсун, жаназа цала чайн лахъан дурну кьариртссар. ДакI тIайласса чалгу шяравун диян дурссар залуннал жаназа. КIюрххил шания бивзун кьатIув бувксса Гьун­чIукьатIрал арамтуран ляркъуссар цала шамхалал кьаркьала, чал бурхIайн руртун, цуппагу га цIана зиярат бувсса кIанай бавцIуну. Му хавар ппив хьуну, щархъайнгу бавну, ГьунчIукьатIув бувкIссар Аьйдамир-шамхалал чул бувгьуми. Гикку хIукмугу хьуссар, га цала чу бавцIуну лявкъусса кIанай цува шамхалагу уччин. Ганиннин га кIанттай хIатталу къадиркIссар. Цалчин, цIанакул ГьунчIукьатIрал дух хIатталу, хъун хIатталу учай­сса кIанай увччумагу Аьйдамир-шамхала хьуссар. Мунал хIурматран, ца 15 шинал хьхьичI, Мариям ЧIивиевнал, «Дараччи» клубрал хъунмур хъин дайдихьу дурну, жяматгу чIарав бавцIуну, зиярат бувну, хъинсса мавлудгу дурккуну тIивтIуссия. Барчаллагь цин хъунмасса! Яла ганал чIарав шяравусса цала гъанчу бучлай, яла га щалва цIанасса хIатталлухьсса кIану, вакьфулун хIатталу дан бу­ллуну, га лухччинул залуннал 250-ксса шинал мутталий щарнил хIатталуну лирчIссар. ХIасил, Аьйдамир-шамхал дунияллияту лавгувкун, мунал кIану бугьан багьлай бивкIссар Хъирив шамхалну цIа рирщуну диркIсса Магьдинал. Цайра шамхалнал цIа рищуннин хьхьичI, укунгу-тукунгу шамхалшиву цайра личIанссархха тIисса пикри бивкIссарив, Магьдил, ца кьюкьагу дартIун лавгссар Чаргаснавун, гъазитал бух хьусса кIанайн иян, тийх ци иш бурив ккаккан. Бюхъарча кьисас ласун, ливтIунал жаназарду лази-лакьи дувангу. Тихунай ачиннин хьхьичI, Кьибадиял ялувсса БурхIай-къала ябуван тапшур бувссар Гьун­чIукьатIатусса Къайдардуйн. Мугу га заманнай ГьунчIукьатIув акъа, Лаккуйгу цIа дусса, махъ нанисса, иш багьний аьралий кьюкьрал бакIчишиву дайсса, аькьлу-кIулши хъуннасса, пагьму-гьунар цIакьсса адамина ивкIссар. Мунал къатри диркIсса кIану, мунал цIанийсса ккурчIа ттигу буссар ГьунчIукьатIув. Наслугу ттининнин ливчIун буссар. Амма утти махъ душваврайн бувккун, му фамилия дакъар лирчIун. Къайдардулгу бавтIун цахва вичIи дишайсса щархъаяту арамтал БурхIай-къалалуву къарал бивтссар. Амма къарал чансса бивкIссар. Цанчирчан, ца гъазитурал кьюкьа Чаргаснаву лирчIун, вамур кьюкьа Магьдинащал ларгун, щархъаву арамтал чанну ливчIун бивкIун тIий. Бумигу аьралий низамру, гьунарду къакIулсса бивкIссар. Магьди Чаргаснавун лавгсса хаваргу ччяни ппив хьуссар зунттавух, арийх. Бавссар Таргъулийсса Лахъи-Сурхайнгу. Мугьлат бакъа гьан увссар цала накIлил уссу Лаккуйн ца чIирисса кьюкьлущал. Мугу, ЦIахъарах ВицIхъиял щархъавух ачирчан, авара хьун бюхъайхха куну, Ахъушахчин хьуссар. Тичча цалла кьюкьагу диял дурну, Лаккуй щинчIав му най ур тIисса хавар баяннин, цакуну увкIун, най унува къалалийн ххявххун, оьккисса биту-ххиту гьаз хьуссар. Къалалуву къаралчиталгу чанну бивкIссар му чIумал. Къала ласун къахъанай ца гьантта хьуссар. Царагу шяравату кумаг къабувкIун, хъинну хъуннасса захIмат­шиврувун багьссар. Къалалул вивми кIихIулла хъанан бивкIссар кумаг къабувкIукун. Ахиргу кьюкьрал бакIчитал БахIикIуллал ХIайдарбаггу, ГьунчIукьатIрал бюхттул щарниясса Мамашбаггу канин лавгссар. Къайдар цувалу ливчIссар. Амма буссаксса ккулла-янсав, битлай къалалул чIирттачIан цучIав гъан хьун къаивтссар. Ми дух лагайхту, душманнал канихьхьун къаириян, чIирайх ххявххун, лихъан кьаст дурссар. Амма ччан гъавгъун, ххярклий ца тивахрасса хъув иян акъа къавхьуссар. Щавулул къиялий унува, щиннив ккав­ккун бувсъссар, ай, Къайдар ши­кку ур, ванал кIунттихь ярагъгу бакъар куну. Яла мугу увгьуну, оьлицIал хьуну ивкIуссарив, ягу цамур куццуй ивкIуссарив, микку ахир хьуссар Къайдардул. Цувагу Гьухъалив увччуссар. Къалагу Таргъулив щяивкIсса Лахъи-Сурхайхьхьун биривссар. Утти шамхалшиврул цIа рищаврил масъалагу сукку бувссар цIуницIа. Магьдигу Чаргаснава махъунай зана хьуссар. Цала ссурахъавращал ихтилатругу хьуссар. Минналгу баян бувссар шамхалшиву щихьхьункIуй къаитадакьиншиву цалла. Вания тихунай цува Магьдигу паракьатну яхъанан ччарча, Лакку билаятгу кьабивтун, (шамхалшиврул цIа рищайсса, Байтах бусса кIану бухьувкун, Лаккуй Магьди кьаитан пайда къабивкIссар) Жунгутай, Гъазанищуллал кIанугу буллуну, гикку щяикIу увкуссар. Мугу рази хьуссар. Мичча дайдирхьуссар Магьдилавхъал ханлугъ (Мехтулинское ханство). Цалагу мина дишаву Жунгутайлив дакъа, КьулицIуннал чIаравсса, цIана Ахкант тIисса шяраву дурссар. Амма, Аьйдамирдул арсру, цала ппугу гукун ивкIуну, шамхалшивугу итххяхлан диркIукун цащара ларгун Мичиххичнаву, Шали тIисса ца хъуннасса шяраву мина дирхьуссар, цанма биян буван бюхъайсса зараллая бурувччуну бикIан. Яла махъ Имам Шамиллул заманнай, Шалийн увкIсса чIумал цува имам, мунан микку лявкъуну бивкIун бур ца Гъази-Гъумукьнаясса ЦIакьархъул тIисса, тиккусса агьулданучIа хъинну сий дусса тухум. Тайннахь зу шиккун ча тIайла бавцIуссару кувкун, миннал бувсун бур цала буттал ппухълуннаятусса, Аьйдамир шамхал тIисса адамина, Лаккуй ГьунчIукьатIув увччуну уссар куну. Цивппагу кIанал арсваврал наслуру куну. Имамналгу, миннаятусса Аьбдуллагь тIисса адамина циняв мичиххичнал найптурал ялув мудирну ивтун ивкIссар.

Утти Аьйдамиргу шагьид хьуну, Магьдинангу Лаккуй кIану къабуллуну, цувагу ялавай арив изан багьувкун, миннал чул бувгьуну бивкIминнащал ххуллу ласлан ивкIссар Лахъи-Сурхай. Цалчин Магьдинал чул бувгьуну бивкIсса щалва УхIлиллал жяматгу, Ххюлусмавсса ца кьюкьагу, мунащала ялавай бивзун, цаннасса УхIли ва КьулицIма щархъурду дурссар Дикъалла-къурув, цIанасса Лаващиял райондалий. Га заманнай гай аьрщив цинярда Гьухъаллал цивппа заллусса лухччив диркIун дур! Ми дакъасса Дагъусттаннал цаймигу кIанттурдай хъинну чIярусса лухччив диркIссар Гьухъаллал цивппа заллусса! Яла Кьибадиял жяматравасса Магьдил чулийми, Хъуннеххал ялувсса муруллучIан, «ШавхькIану» (кIири байсса кIану бухьувкун) тIисса кIанайн бизан бувссар. Мигу цIанасса ШавкIулли. Аьйдамирдул арсру Мичиххичнавун лавгун, Магьдигу ялавай ивзун махъ, миннащал бувкIун бивкIсса, цала гъан­ссаннал къушру, ГьунчIукьатIувва ливчIссар чан-кьансса хIаллай. Яла ца чIумал мигу, бивзун ца 10-ксса къуш ЧIаяхьхьун лавгссар. Ца 10-ксса къуш Агъуллайн Бурки-Ханнал шяравун, ялагу 10-ксса къуш Башликантлив лавгссар. Аьйдамирдущал бувкIун, ГьунчIукьатIув щябивкIминнал цалла лух­ччив, аьрщив ГьунчIукьатIув къадиркIссар. ХьхьичI гъазаватирттай заназисса чIумал, давларду бириллай, Лаккуйсса щархъаятусса дишаларду дукIлай, бигьашиву диркIссар. Утти Лахъи-Сурхайл дагьиярду Таргъулий дачин дурукун захIматшивурттавун багьлай, цивппа заллусса лухччив дусса кIанттурдайн бивзссар чан-чанну тIий. ГьунчIукьатIрал КIулушалу тIимур шяраватусса ца тухум Магьдил чул хъинну кьянкьану бувгьуну бивкIми, мунащала Жунгутайлив лавгун, гилува ливчIссар. Лахъи-Сурхайл чул бувгьуну бивкIсса, гава КIулушатусса ца тухумгу, вайми цащала архIал яхъанай бивкIми циняв цIанасса ГьунчIукьатIув бивзун махъ, цала хьхьичIрасса, гъинттул ятту-гъаттара канаки байсса мащилийн лавгун, цанна КIулушацIи тIисса шяравалу сакин дурссар. Аьйдамир-шамхалнащал лавгун, дяъватрал даву Чаргаснаву дачин дурну най бивкIсса Мулла-Аьлил кIия арс, дахханашивуртту хьуну, ялун хьхьичIва кунма гъазитурал кьюкьри къадукIлан диркIукун, цалла даву дачин дан къахъанан бивкIукун, Мичиххичнавун лавгун, тиккусса кIия цаймигу цала уссурваврачIан, микку мина дирхьуну, щябивкIссар шяравун зана къавхьуссар. Хъахъияв бивкIми тIурчан, цавай ГьунчIукьтIув бувчIссар, цавай КIямашав лавгссар, цавай БахIикIлав, цавай Кумав, цавайгу неххал тийн Карашав бивзссар (цивппа Карашав бунугу миннал хъуру КIямашрал къурух диркIссар махънингу, тийн-шийн занай. ГьунчIукьатIрал Бюхттулщарниятусса, Магьдил уртакьну ивкIсса Мамашбаглул агьлу, миккусса агьулданул цала мина даххана дувай чIумал, ГьунчIукьатIув къабивзун, Шахьував лавгссар. Ялагу мува чIумал Шахьував Гьухъалияту тамансса къушру бивзун, гиккура мина дирхьуну, мащилияту шяравалу сакин хъанай дарчуссар. Вай хьусса ишру багьана хьуссарив, ягу цамур багьана бивкIссарив, кIава Гьухъалияту бивзссар цаппара тухумру цIанасса БахIикIул бусса кIанттуяр ларайсса ца кIяла чарил ххяллу дусса кIанайн. Яла кIиччагу кIибивщуну, цавай чансса ялавай цIана щар дусса кIанайн, цавайгу ТтурчIиял щар диркIсса кIанайн лавгссар. Гьухъал цивппа тIурча, гай кIибищаврил иширттавух хIалану бивкIун бунугу, хъинну кьянкьану бавцIуну, чунчIав тийнмай-шийнмай къавхьуссар. Утти цIусса сурат хьуссар ВицIхъиял махIлалий. Аьйдамир-шамхалащал Къиримнава бувкIун Лаккуй ливчIссагу хьуссар цаппара тухумру. Мигу Ккурклив цIанасса Гарайхановхъул, ГьунчIукьатIув Жанайхъул, Гъумук Къаплановхъул.
Вай ишру къуртал хьуну махъ Дагъусттаннай, Мичиххичнаву хъуннасса паракьатшиву хьуссар. Дахху-ласулий лагаву, ятту-гъаттара къутаннайн заназаву бигьа хьуссар. Шамхалхъул Таргъулий щябивкIун, байтахгу гиккува бувссар. Лаккуй, халкьлавчи (кьукIравчи, кьюкьравчи) – «кьюкьрал бакIчи» итлан бивкIссар. Хазналувунсса дагьия арив дуллан бивкIссар. Гъазаватрал даву хьхьара хьуну, яла махъ Чулахъ-Сурхай ханну ивтукун, мунал цIу лаган дурссар, га хьхьичIра диркIсса куццуй. Сурхай-Хан Хъун-Бутталгу мура даву дачин дурну най ивкIссар цува ханшиву дуллалиссаксса хIаллай.
Вай бакъа цаймигу чIявусса ишру, дахханашивуртту хьуссар га чIумал Лаккуй бакъа цайми кIанттурдайгу. Щархъиял инсантуран кIулссар цачIа-цачIава хьумургу, вай иширттацIун бавхIуну.
Вай шикку бувсъсса затру, та заманнай хъанай бивкIсса иширттаяту, ва чIирисса макьалалуву щаллуну чичин къашайссар. Нагу ттущава кIул бан хьумур бусав шикку. Ттуща итххявхсса гъалатI бухьурча, биял къавхьусса кIану бухьурча, кIулманахь тавакъюри тIайла бацIан баву, щаллу баву!

Нагу зул дуаьлийн хьул
бивхьусса,
ГьунчIукьатIатусса
Къушихъал МухIаммадлул арс Шагьабуттин