
Мадара шиннардил хьхьичIва ихтилат багьсса чIумал, жула аьлимчу Эса Аьбдуллаев буслай ия ГАИ-лул къуллугърай зий чIярусса шинну дурсса милицанал полковник, цала дус ЦIаххайл марцIшиврия, тIайлашиврия.
Уттигъаннурив КIувурдал шяравасса Багьауттиннущал цIунилгу багьуна ЦIаххайя ихтилат. Жяматраву ванал ххуйсса цIа кьариртсса чIалай, кIулминнахь цIухху-бусу бан ччан бивкIуна. Ва ишираву ттун кумаг бувна ЦIаххайл шяравучу, гъанчу Бадавинал. Ванал гьарта-гьарзану бувсуна ЦIаххайл оьрмулул ва захIматрал ххуллия.
Увну ур ЦIаххай ХIусманов КIувурдал шяраву сянаткарнал кулпатраву. Ванал ппу Муртазяли цIанихсса ярагъуннил усттар ивкIун ур. ЦIа диркIун дур ванал дайсса ххаржантирттал. Муртазялил ппу МахIмуд аьлимчу-аьрабист ивкIун ур.
Буттал шяраву байбихьулул школагу къуртал бувну, ЦIаххай увкIун ур дуклан Гъумучиял школалийн. Ванал оьрчIнияцIавасса хиял бивкIун бур хIакин хьунсса, амма кьисмат къавхьуну бур. 1946-ку шинал Гъумучиял школагу къуртал бувну, увххун ур С. Кировлул цIанийсса Ттуплисуллал политех институтрал механикалул факультетрайн. Дяъви къуртал хьуну махъсса захIматсса чIумуйн тIайла дарцIуну дур ванал студентсса шинну. Стипендиялий бакI къауклай, вагонну бачIва бан ягу цайми давуртту дуллан лагайсса ивкIун ур. Та чIумал аьралуннаву хIаписартал аьркинну буну, аьралий академиярттаву дуклан буцлай бивкIун бур гьунар бусса жагьилсса оьрчIру. АцIния мяйазара студент усса ЦIаххай дуклакисса институтрава Аьралуннал академиялувун увцуну ур 25 яла хьхьичIунма студент. Миннавугу 2 дагъусттанчу ивкIун ур. Цала дакIнин бичавурттаву ва буслай ур : «Жу алжаннавун багьунав. Ленинградуллал аьралий академиялуву дуклакиминнан циняв шартIру дия: аьркинмунил дузалсса общежитие, хьхьичIсса шанма зуруй – 180 къуруш, яла 500 къуруш стипендиялул. Жуя дахьра ца тIалавшинна дия – дуклан ва ялагу дуклан. Жугу хIарачат буллай буссияв».
1953-ку шинал ЦIаххай гьан увну ур къуллугъ буллан Ураллал аьралий округрайн, Молотов тIисса шагьрулийн. Вайннал часть целиналул совхозирттачIан муххал ххуллу буллай диркIун дур. КIулшивуртту ва кьянкьасса хасият дусса хIаписарнан ккаллисса ЦIаххай къуллугърал лахъ хьун най ивкIун ур. Амма 1957-ку шинал аьралуннаву гужсса сокращенияртту хьуну дур. Академиялул кIулшивуртту ларсъсса хIаписар хIисаврай ванан Смоленск шагьрулий къуллугъ буллан маслихIат бувну бур. Ленинградрайн гьан увара тIисса ЦIаххайхь хIаписартурал кадрардал масъаларттаха зузисса полковникнал кьянкьасса жаваб дуллуну дур : «Ина хIаписарда, амрулийн мютIину икIан аьркинссара», – куну.
– Ттул тагьарданухгу ургу, щарсса – Ленинградрай, ссу – Гъумук, щарнил нину – Гьанжилий. Цими шинни ттул навалу,– тIий, паракьат къахъанай ивкIун ур ЦIаххай. Му чIумал полковникнал увкуну бур: «ЗучIа Дагъусттаннай хъинну тIалавну бур автомобилистътал, ми гьарица кIанай аьркинну бур. Вузраву дарс дихьлан бюхъантIиссар. Гражданкалийн гьарча къахъинав?» – куну. Щарссанищал ва ссийщал маслихIатгу ккавккун, ЦIаххай рязи хьуну ур. Дагъусттаннайн зана шайхту, партиялул обкомрайн оьвкуну, ванахь Педагогический институтраву техникалул дарсру дихьлансса преподавательтал аьркинну бурча, тиккун насу куну бур. КIива зуруварив, обкомран техникалул ххуйсса кIулшивуртту дусса, ЦIаххай виваллил иширттал органнаву зун гьан ан пикри хьуну бур.
– На ура кадровый хIаписар, ччинин гьанна, милицанайн къагьанна,– куну бур ЦIаххайл. Ци банссия, партиялул тIутIимур къабувну, гьан багьну бур. Вана укун, 1957-ку шинал ахирданий, ва ивтун ур цIуну тIивтIусса ххуллул ялув бацIаву дайсса отделданул хъунаману (капитаннал чиндалуву). Ца шинаварив – республикалул ГАИ-лул хъунаману. Ва хьуну ур Дагъусттаннай мукьилчинсса ГАИ-лул хъунама.
– Ттул биялдарай ия 13 инсан: ряха хIаписар ва арула инспектор. Бувагу ца машина бия жучIа. ШупIир ккаккан увну акъая. Мунияту хъунаманугу, шупIирнугу нава уссияв, – тIий буслан икIайва тIар ЦIаххай.
Ванал буслай ивкIмунийн бувну, та чIумал МахIачкъалалив дурагу ца автоматический светофор диркIун дур. Мугу Дахадаевлул ва Лениннул цIанийсса кIичIираваллал шанбачIулий. Гьай-гьай, машинарттугу цикссагу чансса бивкIун бур. Амма ГАИ-лул зузалтрансса даву та чIумалгу чансса къадиркIун дур. Тай шиннардий республикалул колхозирттаву ва совхозирттаву кьай духхай машинартту чIявусса бунугу, чIяруми хозяйстварттал къабивкIун бур техникалул дузалшиннарал ва ремонтрал база. Инсантал машинарттал кузоврай буцлай, шупIирталгу чIявуми ххуйну хIадур къабувсса, зунттавусса ххуллурдал тагьаргу оьккисса душиврийн бувну, чIявусса инсантуран бала-апатIру хьусса аварияртту чансса къадиркIун дур. ДТП-ву оьрмурдацIа хьусса инсантурал ккал хIисав дурну, щалагу билаятрал регионнаву Дагъусттан цалчинминнавух бивкIун бур. Цалчинминнавух бивкIун бур ххуллул низамрава бувксса иширттал чулухагу. ЦIаххайгу мудан ва масъалалул буруккинттарай ивкIун ур. Тагьарданун чаран ляхълай, дачин дурну ивкIун ур хъуннасса агитациялул даву. Заказ дайсса диркIун дур шупIиртурахь ва бахьттагьалтрахь ххуллий мюхчанну бикIияра тIий оьвчаву дуллалисса плакатру. ГАИ-лул зузалтрал чIун-чIумуй ихтилатру байсса бивкIун бур дуклаки оьрчIащал ва производствалий. Цимирагу шин ларгун махъгу лялиян бан къахъанай, дакIнин бутлан икIайсса ивкIун ур цува ва къуллугърай усса чIумал хьусса хъунмасса балаллуя. Ахттиял шяраву хъатIи бивкIун бур. ХъатIул заллухъруннал тавакъю бувну бур кьай духхай машиналул шупIирнахь жалиндалул хъус ласун насу куну. ХIарчIсса шупIир кузоврай 14-16 шинавусса 34 чIава жагьилгу щяивтун лавгун ур.
Леххан бувну нанисса, увччу хьусса шупIирнаща машина байгьин къавхьуну, 10 метралул лахъшиврия кузов лувну, хъунисса кьунттайн багьну бур. 17 оьрчI усса кIанай ивкIуну ур, гайминнангу захIматсса цIунцIияртту хьуну дур. ШупIир ивчIанну, къаитанну тIий халкь гьаз хьуну, милицанал хъунаманащал ЦIаххайл яннагу даххана дан увну, лаивтун, хьхьунил кIира ссят хьусса чIумал щала кулпатращал кьюлтIну уккан увну ур шярава. Хъунисса ДТП-тту хьусса чIумал ГАИ-лул хъуниминнайн обкомрайн оьвкуну, цанни, циванни тIий, жавабрайн буцайсса бивкIун бур. Хьхьугу, кьинигу зузисса, я цайва, я зузалтрай рахIму къабайсса ЦIаххай ХIусмановлуйн мукун оьвкусса чIун нажагьсса шайсса диркIун дур. Хъунмасса гуж бутлатисса, чIярусса командировкартту дусса даврил хIуркку дурну дур ванал цIуллу-сагъшиврул тагьар. ЦIаххайнгу отставкалийн уккансса аьрза чичин багьну бур. Амма кIулшивуртту дусса, жаваблувсса пишакар итаакьин къаччисса виваллил иширттал министрнал ва ГАИ-лул хъунаманал хъиривчуну ацIан увну ур. 1959-ку шиная 1970-ку шинайн ияннин республикалул ГАИ-лул хъунаману зузисса чIумал ва мунияр махъсса шиннардий ЦIаххайл ккаккан бувну бур ГАИ-лул зузала цукунсса икIан аьркинссарив. Ванал тIалавшинна диркIун дур зузалтрая техникалул ва законнал чулухасса ххуйсса кIулшивуртту, шупIиртуращал адав-хIурматрай гъалгъа тIутIаву. ГАИ-лий зий дурсса 25 шинал лажиндарай яхIгу, каругу марцIсса гаишник тIий, бусалдаравун агьну ивкIун ур ЦIаххай. Ххуллурдай шупIиртал цIиклакаврия гъалгъа багьувкун, ЦIаххайл ччя-ччяни учайсса бивкIун бур: «На аьралуннал хIаписарда, хIаписарнал яхIирал кьамул къабай чапалсса арцуй кару чапал дан», – куну.
Хьуну бур ЦIаххайщал ца укунсса ишгу. ВаначIан лулттурасса лавсун увкIун ур инсан. ЦIаххайлгу къуллугъчинан лулттурасса дулаврил хIакъираву протокол чичин бувну бур секретарь. ХIатти бияв яла ваначIан лулттурассаннущал бучIан.
Республикалул ГАИ-лий марцIну, эбратрай зий ивкIун тIий ЦIаххай ХIусманов лайкь хьуну ур личIи-личIисса наградарттан.Миннувух дур «За верность долгу», «Отличник милиции» лишанну, «За заслуги перед ГАИ» медаль, Дагъусттаннал Верховный Советрал ва Виваллил иширттал министерствалул чулухасса ХIурматрал грамотартту, Пенсиялийн увккун махъгу ЦIаххай ХIусманов зий ивкIун ур личIи-личIисса организациярттай. КIира шинай «Общепит» автохозяйствалул хъунаману, му лакьайхту, «Дагавтодордануву» отделданул инженерну. Ванайн тапшур дурну дур жяматийсса давурттугу. ЦIаххай ивкIун ур МахIачкъалаллал Советский райондалул Ветерантурал советрал председательнал хъиривчуну, Виваллил иширттал министерствалул Ветерантурал советрал Президиумрал членну. Ванал сипталий сакин бувну бур ГАИ-лул Ветерантурал совет.
ОьрчIнийсса шинну дакIнин дичлай, ЦIаххай буслай ур ца республикалул кказитрал журналистнахь: «Дяъви байбивхьусса чIумал на 6-мур классраву дуклай уссияв. Шярава циняв цIуллу-цIакьсса арамтал дяъвилийн лавгуна. Миннава 33 инсан зана къавхьуна. Ми циняв ттул гъанчув бия. Бусалдаравун агьсса Италиянал Виричу ХIасан-ХIусайн Камалов ттул ссурахъур. Учительну зий икIайссия. Жул дусшиву дуссия. Дяъвилул шиннардий колхозрал давуртту хъаннихун ва чIава жагьилтурахун дагьну дия. Жу бярчру, ятту канаки бан, хъу гъайчин, лачIа батIин лагайссияв. Дяъви байбишиннин жул кулпатрал ахIвал-хIал ххуйсса бия. Дяъвилул шиннардий ниттил ичIура думур дарххуна, амма ччатI биялну бакъая. Ккаши бия».
Гъан-маччанал бусласимунийн бувну, ЦIаххайн хъинну ххирасса бивкIун бур луттирду. Ванал библиотекалуву шаназарунния ливчусса луттирду бивкIун бур.
Цала кулпатращал Муслиматлущал ЦIаххайл ххуйсса оьрму бувтун бур. Вай куннан кув бувчIлачIисса, нахIу-хIалимну оьрму бутлатисса лас-щар бивкIун бур. Муслиматлул лавайсса даражалий къуртал бувну бур Ленинградуллал университетрал юридический факультет. Майорнал чиндалуву зий бивкIун бур Дагъусттаннал Виваллил иширттал министерствалул силистталул отделданул следовательну.
ЦIаххай аьпалухьхьун лавгун ур 2007 шинал. Республикалул ГАИ-лул тарихраву ванал эбратрай кьариртун дур цала цIа.
