Чемпионнал шяраву
Ттуруллал чIаххуврайсса Бурши
Шахмихалу, ЧIурттулалу, Хъун-ХIалу, Кьибла-Зунтту… Октагон… Ци дахIавур дусса вай Буршиял шяраваллил лагма-ялттусса кIанттурдал цIардалгу, архсса октагондалулгу дянив? ТIайланнасса. Дунияллийх цIа ларгсса чемпион Ислам МахIачев, октагондалучIан ияннин, вай кIанттурдайх занай, мотоциклетрай, чай ххяххан буллай ивкIссар. ЦIанагу, Лаккуйн увкIсса чIумал, сайки мукуна. Бурши – Ислам МахIачевлул буттал шяравалу. Жул ва ххуллухьсса аьрххигу шиккунссар.
Лакрал райондалул шяраваллаву яла архмунин хIисавсса Буршайн най, Гъази-Гъумучигу кьабивтун, лавхъру Оьллаарив. Тамаша буварду уртту-тIутIавун бахьлавгсса авлахърай, шанничулт куннасса, Читтурдал, КIулушацIрал ва ЧIурттащиял шяраваллай, нахIала буварду ттуккулцIил кьункьал бувцIусса гьавалул. Гихунмай най, бавцIуру Щар, Хъурхъ, Хъуннащи, Ххюлуссун чIалачIисса кIанай. Шикку Ччимир-ХхялучIасса зийлул дяркъу щингу хIарчIун, гихунмай, Ххюлуссунгу кьабивтун, най, ахиргу, бивру Буршайн, Хъуннеххан, цила бакIщаращая шилуннай ххуллу ласлай дарчуну махъ, хьхьичIра-хьхьичI хьунадакьайсса шяравун.
Архниява итталун багьунни шяраваллил лултту чулийсса кьасса ца майданнив щиривкIусса инсантал ва техника. Гъан хьуру: вай лявкъунни, чIатIригу дургьуну, ччаннайн синттул чакмардугу ларххун зузисса, Буршиял шяраваллил бакIчи Амсар МахIачев, шяраваллил депутатътурал мажлисрал председатель Бахтияр Рамазанов хIаласса жагьилтал. Бетономешалка бувкIун, бетон бутIлай, му, аьркиннийн биян буллай, саргъун буллай бия. Ваниннин хьхьичI кьинигу шикку 30-нния ливчусса жагьилтал зий бивкIун бия. Укун, аьркинсса чIумал, бигьалагай кьинирдай шагьрурдая шайма учIайсса ия, шяраву шаймур дуван. Най буна бувчIлай бия ва кIанай цирив ца хъуннасса объект дикIантIишиву. Махъ кIул хьунни му объектгу ЧIяву функцияртту щаллу буллантIисса мини-стадион бушиву. Шагьрулия ва буллансса хасъсса пишакартал бучIаннин аьркинсса хIадуршинна дуллай бия жагьилтал.
– Вай давуртту дувангу усттартал бугьан бюхъанссия, къабувгьуна, жулла карунних дуван шаймур дуллай буру, инсантал шагьрулия шяравун бучIанссагу ца ххишаласса багьана-сававгу дикIаншиврул. Ва ялагу, жулла карунних дурмунил иш личIиссар, цинявппагу цачIуну дуллалисса давурттал гъаншиврийсса, дусшиврийсса арардугу, буттал кIанттухсса ччавугу цIакь дуллалиссар, – тIий бур жагьилтал.
Амсар МахIачев ухьунссар лакрал щархъал администрациярттал каялувчитураву ца яла жагьилма. Ва къуллугърай Амсар зий ур 2020-ку шиная шийнай. Му чIумул мутталий щаллу дуван бювхъуну бур шяравалу хьхьичIуннай даврицIун дархIусса паччахIлугърал ххюра проект, цIана дайдирхьуну дур ряххилчинмур.
Цалчинма-цалчин бувну бур Гъази-Гъумуча Буршайнсса 25 километралул манзилданийсса ххуллу, дурцуну дур шяравун интернет. Бувну бур ттизаманнул ФАП. Шярава ХъуннеххачIан бияннинсса ххуллу гьарта-гьарза бувну бур, бакьин бувну бур неххал ялттусса ламу. Му чIумал Республикалул Шяраваллил хозяйствалул министерствалий зий ивкIун ур цIана Лакрал райондалул бакIчину зузисса Зураб Куччаев. Ва проект щаллу даврицIун ваналгу ххуйсса кабакьу бувссия тIий ур Амсар. ПаччахIлугърал программалийн бувну щаллу дурсса хъиривмур давуну хьуну дур «Теле-2» (Т2) операторнал вышка дишаву, шиккура вайннансса бонус хIисаврай дирхьуну дур МТС ва Билайнгу.
Муниннин так Мегафон зий диркIсса шяраву тти сотовый связьрал мукьа оператор ур: Мегафон, Теле-2, МТС, Билайн, мунийн бувну шяраву зий дур «высокоскоростной мобильный интернет». Яла хъуннамур проектну хьуну дур Ххюлуссун – Бурши шяраваллал дянивсса, 10 километралул манзилданийсса ххуллу баву. Ряххилчинмур (яла жагьилмур) проект дур цIанасса чIумал Республикалул Спортрал министерствалийхчин щаллу дуллалимур, Многофункциональный мини-стадион баврицIун дархIумур. Укунсса проект щалла республикалун дурагу мукьра ккаккан дурну дур, вайннувасса цагу – Буршай. Шикку бикIантIиссар мини-футболданий, волейболданий, баскетболданий буккансса майданну, чIярусса тренажердугу дусса хъунмасса воркаут-площадка. Ва хъанахъиссар спорт машгьур давриву, махъа нанисса жагьилтал спорт ххирану, цIуллу-цIакьну хъуни хъанахъавриву хъуннасса агьамшиву дусса проектну. Планнаву бур, ва стадион щаллу шайхту, шикку волейболданул, мини-футболданул бяст-ччаллу буллансса, шяраваллил ва райондалул даражалийссагу, республикалул даражалийссагу.
Шяраву ялуннин дуванмунил плангу чIирисса дакъар, вай давурттавасса цагу – Туристътурансса база баву. Ччиманаща увкIун, рахIатну, ххуйну, шагьрулий куннасса шартIру дусса къатраву игьалаган бюхъаншиврул. Варив бикIантIий бур цалла арцух бувсса, цивппа заллусса объект. Аьщуйн щуну учиннив, шяраву щаллу дуллалисса гьарцагу давривух гьуртту хъанахъисса, чIарав ацIлацIисса Ислам МахIачевлул кабакьаврийну щаллу хьун нанисса иш хъанай бур.
Шяравалу хьхьичIуннай даврил ххуллийсса чIирисса дунугу даву, проект чIарах дуккан къадитлай зузисса, шяраваллил хьхьичIуннайшиву – му аьмну райондалулмур хьхьичIуннайшивугу хъанахъишиву бувчIлачIисса каялувчи ур Амсар МахIачев. Шяравусса яла цIюрувкьумур масъала цумур бур тIисса суалданунсса жавабрив дакI ххари дуллалисса дакъар:
– Инсантал! Инсантал чаншиву… Хасну жул шяраву инсантал цакуну чан шавринсса багьанану хьунни 2010-ку шинал школа ччуччаву. Му чIумал оьрчIащалсса чIявусса кулпатру лавгуна шярава. Ва хьунни шяраваллийхсса хъуннасса рищаву…
– Дуван дакIнийсса давурттавух цIусса школа буванмургу дуссарив? – цIухлай бура.
– Инсантал шяравун зана хьурчан, хъунмасса гъирарай школагу бавияв…
Социал агьамшиву дусса объектирдава шяраву бур администрациялул къатри, ФАП, библиотека, магьирлугърал къатта – шяравугу, Львовск-4 Буршиял къутандалийгу, шяраву директорну ур жагьилсса каялувчи Малик Кьурбанов, къутандалий – Завжат МахIачева. Бур цIуну бувсса ххуйсса мизит. Шяраву дур 30-ннийн дирсса къатри, вайннува 7-8 – кIинттулгу, гъинттулгу 20-ксса инсан ялапар хъанахъисса. Гъинттул чIумал, лакрал цайми шяраваллаву кунма, Буршайгу инсанталгу, къатраву лавхъсса чирахъругу чIявур. Гьарца шинал августрал дязанний дувайсса дур Буршиял кьини, шяраваллин мюнпатсса давурттая байбивхьуну, спортрал бяст-ччаллугу бувну, культуралул шадлугърайну щаллу шайсса.
Най буру шяраваллил бакIлавайсса ва бакIъялавайсса кIичIирттавух.
– На сайки щала Дагъусттаннайн ивра, мунийн бувну, сивсуну учин бюхъанссар, жула Лакку кIану кунма ххуйсса кIану цамур бакъар куну. Мунияту жува шаймур буван аьркинссар буттал кIану буруччин, цIу лаган буван. Жуйвасса буржри ххаллилсса тарихрангу, ттизаманнунгу, караматсса тIабиаьтрангу лавхьхьуну къуццу тIаву. Бурги, вана ттуршрахъул шинну хьусса, цикссагу иширттал барану хьусса къатрал чIиртту, тиннай, бурги, яруннил хьхьичI цукунсса сурат, цукунсса тIабиаьт дурив, цукун авурсса чIалачIин дурив. Шийва муданма бацIан хъанай бакъанугу, букIлай, лаглай, шаймур буллан аьркинссару. Лакгу, Дагъусттангу хъиннува машгьур бунни жул шяравучув Ислам МахIачевлул. Ваная жунгу, махъсса циняв лакран кунма, хъунмасса пахру буссар. Ислам чIа-чIаннин учIайссар буттал шяравун, ацIайссар буттал къатраву, цалла кIирагу шяраву (Буршай ва Ххюлусмав) дуллалимунивухгу хьхьичIунну гьуртту шайссар, – буслай ур Бахтияр.

Буршиял шярава, мяйжаннугу, тIитIлай дур караматсса, я батIин къашайсса сурат: Хъуннех, архний – лувату щюллисса, ялату бакIру кIяла хьусса, гъинттулгума бакъассайсса занчругу бусса, къудурсса зунттурду. КъачIявусса кIанттурду бухьунссар Буршай кунна цал архIал кIигу, гъигу ккаккан бюхъайсса, ардай кIутIу тIисса ранг-рангсса уртту-тIутIивгу, зунттайсса марххалагу цал я бивтун ккаккайсса. Чансса тинай хьурча, дуниял дарусса чIумал ххал шайсса бия ПпабакIугу.
– Дагъусттаннал, лакрал шяраваллава ца яла хьхьичIарасса, тарихийсса шяравалур Буршиял щар. Ванил лултту, аьрщараву, ттигу лирчIун дур Надир-шагьнал чапхунну дуллалисса чIумалларасса нухру. Бур Оьттул ттарацI тIисса кIану, хъами, оьрчIру ца кIанайн бавтIун, ялтту дучри ххяххан буллай, оьттул ччар дувайсса диркIсса, – буслай ур Бахтияр.
Шяраву дур СПК, Тельманнул цIанийсса колхозрал гьанулий 2007-ку шинал дурсса «Бурши» тIисса. Мугу хъунмурчIин – Буршиял къутандалий, МахIачкъалалия ца ссятрайссавагу ххуллу бакъасса 4-мур Львовскалий. Шикку дусса дур 20-30 хозяйство. СПК-лул председательну ур Арсен МахIаммадов. Инсан та ухьурчангу, хаснува цIана, дуниял чуннай дачивив, ссайн дуккавив къакIулсса чIумал, так аьрщаралли, ризкьилулли бакI уккан увайсса, ва кIанугу шяраваллил каялувшиндаран ххуйну бувчIлай бур.
Шяраву бур цIусса мизит, бухмунин кIанай бувсса, имам – Залимхан Аьбдуллаев. Мизит бувнугу бур шяравасса ишбажаранчи, аьпа биву, Сайдуллагь Аьлиловлул дайдихьу дурну, ванацIун шяравасса цайми ишбажаранчитуралгу кабавкьуну. Буршиял шяраваллил жагьилталгу, цайми шяраваллалми кунма, хъунмурчIин диндалул ххуллийх нанисса бур.

Лакрал щархъаву Буршиял шяравалу духьунссар цайми кIанттурдая букIлакIисса инсантураву яла машгьурмур, мугу, ва дунияллийх цIа ларгсса чемпионнал шяравалу душивруцIун, шиккусса я бацIансса кIанттурдугу, ПпабакIугу, махъсса ратIругу, нехругу, вацIригу сававну. Мукун Буршиял шяравалу туризмалул чулухагу ца яла перспективнаймур дур учин бюхъанссар, архсса манзилданухгу, ваницIунма бавхIусса цайми кIанттурдахгу къабурувгун.
– Дуван дакIниймур анаварну дуван бюхълай бакъар. Учин бигьар, увкуну махъ дуваннив бигьану къашай. Лаккуй, хаснува Буршай – логистика бигьа дакъасса кIанай, дуллалимунинсса чIунгу, арцугу цайми кIанттайнияр ххишаласса дуклай дур. Дунугу, хьхьарашиву къадурну, вания гихунмайгу бачинтIиссару хьхьичIунмай, – тIий ур Бахтияр.
Шяраваллил къайгъурдая жапрай най, лавхъру ФАП-рачIан. Шикку жу хьунабавкьунну АтIа ЩайхахIмадовал. Ванил 45 шин хъанай дур Буршиял шяраваллил ФАП-рал хъунмурну зий. 1978-ку шинал Буйнакскаллал медучилищалувун бувххун, шанна шинайсса дуккавугу дурну, зана хьуну буттал шяравун, 1981-ку шиная шинмай зий бур шикку. Зузиссаксса хIаллай АтIан цикссагу захIматшивуртту хьунадаркьуну дур. Машинартту чансса, ххуллурду оьккисса чIумал Гъумукун, совещаниярттайн тIий, дарурттал хъирив тIий, бахьтта гьан багьсса ишругу къачанну шайсса бивкIун бур. Бувсса захIматрахлу АтIан буллуну бур райондалул администрациялул ва азарханалул каялувшиннардил чулухасса Барчаллагьрал чагъарду.
АтIа цимигу шинай администрациялул къатрал чIаравсса ца чIивисса медпунктраву зий бивкIун бур. Шанна шин хъанай дур цIуну бувсса, гьарта-гьарзасса, аьркинмунилгу заманалуха лавхьхьуну лащу-щаллу бувсса ФАП-рал къатравун бивзун.
– Дахьва зун бивкIсса чIумал 250-нния ливчусса инсантал, 70-80 оьрчI бикIайва. ЦIана шяраву 7-8 кулпат ливчIун бур. Цалчинсса кумагран аьркинмур дур, цимурца оборудование дур. Шяравалу чIири лирчIун дунугу, ччимур кумаг аьркин хьун бюхъай, шяраваллил инсантуран бикIу, ПпабакIуйн ва цаймигу кIанттурдайн нанисса туристътуран бикIу. Диял къахъанахъимур ца дур – инсантал, – тIий бур АтIагу.
Лахъний ва архний дирхьусса, гьан-бучIан укунмавагу захIмат шайсса Буршиял шяраваллингу ва шинал гьавалул тагьар сававну къачансса къача-къучшивуртту хьуну дур. Лахъва-лахъсса марххала бувну, ца-кIива гьантлувун мунилва ялун цамургу бувну, нюжмар хьуну дур шяраву чани бакъа, буккансса ххуллурду бакъа, райондалия техника дуркIун, марцI баннин. Зунттал цайми щархъаву кунма, ризкьилун дичинсса лазуни дакъа бивкIун бур. ЛивтIуссагу хьуну бур ятту-гъаттара. Лакрал цайми шяраваллан кунма, Буршиянгу бусрав хьуну дур республикалул МВД-лул бакIчи Аьбдурашид МахIаммадовлул гьан дурсса лазуни. Инсантурал цаллагу ми диялсса машан ларсун дур. Марххалттал, гъараллал ххуллурду зия бувну, токрал ххаллангу зарал бивхьунссар, гьашину цайми шиннардийнияр чIявуну чани лещай тIий бур.
Буршиял шяравалу дур лакрал щархъаву ПпабакIу-ЗунттучIан яла гъанмур. ЦIухлай бура, ва машгьурсса зунттучIан шярава биян цуксса хIал шайссар тIий. Хьхьирияр 4 азарда метралул лахъшиву дусса ПпабакIу-ЗунттучIан, дарардавух, ардавух най, Буршая дучрай 4-5 ссят шайсса дия. Ца кIанай Хъуннехгу лахъан багьайсса бия. КIихун бивну махъгу, зунттуйн цийнма лахъангу бигьасса даву дакъасса дия. ПпабакIу-Зунтту цуппагу ссавургу, хIарачатгу буминнайн бакъа мютIи къашайсса бия.
Вана укунсса хьунни ттуруллал чIаххуврайсса Буршиял шяравунсса жул аьрххи.