ХIакьину ялапаршиннарал шартIру, зунсса кIанттурду бакъашиврийн бувну, жула халкь шагьрурдайн бивзун бунугу, вайннаву шяраваллихсса ччавугу, дакI цIуцIавугу дакъар учин къахьунссар. Цахъи дунугу шартIру духьурча, бацIансса къатри духьурча, шяравунмай бизан хIадурссагума чансса бакъар. Ва зат исват хъанай бия Ккуллалгу, Лакралгу районнайсса щархъавун аьрххи багьсса, жяматращал ихтилат хьусса чIумал. Хъиннура дакI ххари хъанай дия цаппара шяраваллаву, каши-кьудрат дусса инсантал ягу щала жямат цачIун хьуну, шяравалу цIу дуккан дансса давуртту дуллай бушиврия. Мукунсса давуртту щириркIуну дур вай махъсса шиннардий Лакрал райондалийсса ЧIарттал шяравугу. 


Вай гьантрай ттул ихтилат хьунни му мурадирал давурттавух чялишсса гьурттушинна дуллалисса, цаппарасса давурттал сиптачинугу цуппа хьусса, бюхъу-бажаргу бусса Эльмира Ибрагьимоващал.

– Эльмирай, цал кутIану виятува бувсун ччива.
– На бувну, хъунма хьуну бура Узбакисттаннай, Шамиллул ва Рисалатлул кулпатраву. ЧIявусса жул чIари бия та ппурттуву Дянивмур Азиянаву ялапар хъанай. Мяйва класс на тих къуртал бувссар. Кулпатран личIи-личIисса шагьрурдай ялапар хъанан багьну, ттунгу гьарица кIира-шанна шинал дянив школарду баххана бан багьайва. ЦIана ттула ласнащал, оьрчIащал на Сургутлив ялапар хъанай бура. Ттул кIия арс, кIива душ бур. Шиккува кIицI лаганна, УзбакIнавугу, Сургутливгу ттунма асар хьусса зат. Ватандалия архсса чIумал жула инсантал хъиннува цанначIан ца кIункIу тIун бикIай. Жами хьхьирийн бувксса чIумал, хъинну асар шайссар манзилданийсса аякьа. Мукун шиккугу. Жу, дагъусттанлувтал, ччя-чяни хьунабакьин, циняв иширттаву чIарав бикIан хIарачат буллан бикIару.
Ттун оьрмулул 14 шин хьусса, перестройка дайдирхьуну, Совет Союз ппив хьусса чIумал, нитти-буттал нагу, ссугу гьан бувнав шяравун.
Махъсса шанма класс на ЧIарав къуртал бувссар. Буттал шяраваллихсса ччавугу ттуву ми шиннардий гуж хьухьунссия. Тай шиннардий кIул хьура чIявуми чIарттащалгу. Ттул нитти-буттал так Дянивмур Азиянавусса чIарттал кутак диркIхьурча, жул цIана шяравусса, кIани-кIанттурдайсса чIари циняв лагма лавгсса дуссар. Хаснура цIакьсса дахIаву дур ттул ЧIарав архIал дуклай бивкIминнащал. Жу ччя-ччяни хьунабакьару, шяравун бучIару, жула оьрчIру цаннащал ца кIул бару.
ЦIанасса чIумал хъуннасса хъар ларсун бура. Сургутлив ттул дур цаппара компанияртту. На бура «Salvе» тIисса стоматологиялул сетьрал хъунмур хIакин, «Salve Kids» тIисса оьрчIал наркозрал центрданул учредитель, «DiPaEL» тIисса цIуллу-сагъшиврул ва авуршиврул центрданул каялувчи, «ЭльКрис» В2В машлул компаниялул генеральный директор, «Здоровое общество» НКО-лул (некоммерческая организация) президент, ЧIарттал шяравалу цIу дуккан даврил ихIсандалул фондрал соучредитель, Сургут шагьрулул координациялул советрал член.

– Та бивзра ина Сургутрайн? Цукун хьуссар ххуйсса хIакинная предприниматель?
– На къуртал бувссар Дагъусттаннал медициналул академиялул хъин баврил факультет. КIилчинмур курс къуртал байхту, щар хьура. Институт къуртал бувну махъ ласнащал, чIивисса оьрчIащал бивзссара Сургутрайн. Интернатура тих къуртал бувссар. АцIра шинай хIакинну зий буссияв Сургутрал округрал азарханалий, архIала предпринимательствалухун агьсса ласнангу кумаг буллай. Ттула пишалулгу, предпринимательствалул ххуллийгу зун бивкIра. ЛасначIамур ттул даву документирттацIун, лицензиярттацIун, кадрардацIун дархIусса дия. ХIакинналмур давугу лажин кIялану дайссия. Пишакар хIисаврайсса ттул агьаммур мурад къашайшалал къюву цукун-дунугу паракьат даву бакъаяча, ганил багьана кIул бувну, багьана букьан баву бия. Ттуяра нара цIа дуллалисса кунмасса иш хъанай бур, ци чулийгу учинна, на ххуйсса хIакин буссияв, пациентътуралгу му мяйжан байва, амма вамур ххуллийх гьан багьунни. Къаччайнува кьаритан багьунни хIакиннал даву. ЦIана ттул дур Сургутрай личIи-личIисса, кув нава заллусса, кув ласнащал, партнертуращал цачIусса фирмарду.
Уттигъанну оьрчIалмур стоматологиягу, наркозрал центргу тIитIарду.

– Цукун лякъара фирмардай зунсса пишакартал? Бурив миннаву лак, дагъусттанлувтал?
– Буссар жучIа лакгу, дагъусттанлувталгу, цайми миллатирттал инсанталгу. Тих сайки циняв жула миллатирттал вакилтал бусса диаспора дуссар.

– Ссаха зузисса бур вил оьрчIру? Бурив вила шаттирдайх нанисса?
– Хъунмур душнил ПатIиматлул хIакиннал пиша язи бувгьунни. Ва стоматологри. Каялувчинал кIулшивурттугу лаласлай бур. Соцсетирдаву цила блогинг дачин дурну буссар. Мунил блограй мудан дуссар лак цачIун шаву, лагма лаган баву мурадрайсса публикацияртту. КIилчинмур душ Диана дизайнер бур. Цила салон буссар. ЧIарттал шяравалу цIу дуккан даврил ххуллийсса давурттавун на ттула оьрчIругу кIункIу бан хIарачат бара. ПатIимат цила блограву жул проектирдая буслай бухьурча, Диана шяраваллил бренд дан хIарачат буллай бур. На цIана шяраву къатри дуллай бура. Хъунама арс Руслан (ванан 20 шин дур) строительствалул давурттан цащава шайсса кумаг буллай ур. Шяраву дуллалисса давурттавугу гьуртту шай. ЦIана финансирттацIун дархIусса кIулшивуртту ласлай ур. ЧIивима арснан МахIаммадлун 13 шин дур. Ва сававну байбивхьуссара шяраву къатри дуллай. Ванан шяраву ххуй бизлай бур, гъирарай ачай. ДакI хъинсса, чани бизлазисса оьрчI ур.

– Эльмирай, ци багьана хьуну, цукун бувкра ина ихIсандалул ххуллийн?
– ИхIсандалул ххуллийсса давурттив, ттухьва цIуххирча, жува гьарицаннал дуллан аьркинссару. Нюжмаркьини кIюлаччатI бавчIуну бувсса цадакьалия байбивхьуну. Сургутрай бизнесрал ххуллий цалчинсса шаттирду ласласисса чIумал, Аллагьнал жул кулпатрацIун кабакьу бунни. Гьарица чулуха тIайлабацIу хьунни. Иш бавчунни. На пикри бав, Заннал жухьхьунна каши дуллуну дур, цанни жувагу жяматран мюнпатсса ци-дунугу къадан? Август зурул 29-нний МахIачкъалалив хьусса батIаврий на кIул хьура миллатрай дакI цIуцIисса, жула бучIантIимунил буруккинттарайсса лакращал. Умуд бур, циняв цачIун хьуну, Лакку билаятран мюнпатсса давуртту дан бюхъаншиврийн.
Ялув на бувсъссия уттигъанну жува оьрчIал стоматология тIивтIусса. Мунин савав ци хьуссаривгу бусанна. На хIукуматрал бакъасса клиникардай зузисса жула хIакинтурахь бикIайссияв, Аллагьнал жухьхьунна каши дуллуну дур арцу лякъинсса. Жувагу агьалинан жущава шайсса кумаг буллан аьркинссару тIий. Пикри хьунни школардайн занай цIуллу-сагъшиву дуруччаврин хас бувсса (хъунмурчIин стоматологиялуцIун бавхIусса) лекциярду ккалан уква. Дуклаки оьрчIахь ккарччив ядансса, марцIшиврул ялув бацIансса маслихIатру буллан. Нава, душру, ттула командалувусса цаймигу пишакартал буссияв личIи-личIисса школардайн занай. ОьрчIан жул лекциярду ххуй бизлан бивкIунни. Ва лекторначIан ччива, пуланначIан бучIиссарив тIий, нину-ппу гъан хъанан бивкIунни. Лекциярду тIалавну ккавккукун КIулшивуртту дулаврил департаментращал икьралгу дарду. Шинал лажиндарай 3000-3500 дуклаки оьрчI (1-4 классру) ивкIссар жул лекциярдах вичIилий. Му чIумал хьуссар оьрчIал стоматология тIитIинсса пикри.
Сургутрай на мадарасса ихIсандалул проектирдавух гьуртту хьуссара, яла жула Дагъусттаннайгу дуллан аьркиннихха ци-дунугу мюнпатсса тIисса пикри хьунни. Байбивхьура жула ЧIарттал шяраваллия. Гьуртту шара, чIарав бацIара, шяраву дуллалисса циняв мероприятиярттал. ЧIяруми проектирдал сиптачигу хьура.
2018-2019-ку шиннардий жуща мадарасса давуртту дан бювхъунни. Муния шихунмай шяраву гьарица гъинттул тIитIайссар оьрчIансса Дялахърулул центр. Му чулийннайсса каялувшиву дуллай уссар художник, реставратор Калеб Шмидт. Ва Центрданул чIявусса оьрчIру шяравун кIункIутIи бунни. Жагьилми, мюрщими куннащал кув кIул хьунни.
Нава ми давурттавух цукун хIала бувхссаривгу бусанна. 2022-ку шинал на ца форумрайн Японнавун лавгссияв.Телефон зия хьуну, ласнал телефон ишла дуллан багьуна. Мукун, хаварбакъулий, ЧIарттал арамтурал чатравусса ихтилатирттал бара хьура. Вай бия шяраву дан аьркинмуния, жяматрал масъаларттая гъалгъа тIий, ми щаллу бан арцурду ратIлай. Ттун миннал шяраваллийсса дакI цIуцIаву, хIарачат чIалай бия, ца-ца вай иширттаву тIайлабацIу къахъанахъавугу. Цаппара иширттаву миннан юристнал консультациярду аьркин дагьлагьиссагу чIалай бия. Нава ашкара къахьун, ттуща цичIав учин, маслихIат бангу хъанай бакъая. Ттул ми иширттаву Сургутрай салкьи хьусса опыт бия. ХIасил, хIалли-хIаллих тIий, арамтурал группалувун, ттуя тIайла хьуну, хъамигу хIала бувхссар. Цуманаща ци шайрив ккаклай, архIал зий бавчуссару.

– Цукунсса давуртту дарду уттинин? Ци масъалартту буссар хьхьичI ххуттайн лавсун?
– Ххуллул масъала бур жул шяраву хьхьичIва-хьхьичI щаллу бан багьлагьимур. Шяраву къатри дуллан бивкIукун, ттун му хъиннува асар хьунни. Бакьин бавай жяматрал арцух, гъараллу ларчIун ялагу бяххин бавайсса тагьар дия. Ца жула арцуйну щаллу бан захIматсса масъала бушиву бувчIайхту, райондалул хъуниминнайн бувккун, кIиччагу арцу итадакьинсса иш шайрив, ци дан багьлай бурив хъирив бизлай буру. Шяравусса давурттан арцу дичлачисса цаппара жяматрал вакилтуран ми фирмалия официальнайну дичин къулайну бия. Му чIумал пикри хьунни ихIсандалул фонд тIитIин. ТIитIарду «Возрождение села Кара» тIисса фонд. Райондалий цалчин укунсса фонд жучIа тIивтIусса ххай бура. Шяравалу ккаккан дан бувцуну бувкIру Аьрасатнавусса шяраваллу цIу дуккан даврил эксперт Екатерина Затуливетер. Шанма гьантлий мунин шяравалу ккаккан дуллай занай буссияв. КIул хьуру цIуну ивтсса райондалул бакIчинащал. Шяравалу цIу дуккан дан жулва гуж ссаву бурив ккаккан аьркинни. Грант духхин шайрив ккаккан пикри хьунни. КIира грант зана дунни, шамилчинмунил хIакъираву жавабрах ялугьлай буру. Тай циван зана дурну дурив ккарккун, жулва гъалатIирттал ялувгу зунтIиссару. Жул активистал гьарицама цала-цала ххуттай зий уссар. Цаппарасса масъалартту нагу ттуйнма лавсун бура. ХьхьичIва-хьхьичI бухсса школа цIу буккан бувну, кIикку шяраву къатта бакъама, тиха-шиха увкIма ацIансса хъамалхана бан ччива. Шагьрурдайсса нитти-буттан ччай бур цала оьрчIру гъинттул шяравун, кIицI лавгсса Центрданийн, гьан буллан. БацIансса кIану бакъашиврийн бувну гьан бан хъанай бакъар. Лагма щархъаягу бикIай жул Центрданийн бучIан ччисса. Мунияту бацIансса кIану аьркинну бур.
Изображение
Гъинттул, щалагу жямат бувккун, субботникру дурну, кIичIиртту, жяматийсса кIанттурду бакьин барду. Активистътурал ва шяраваллил бакIчинал план дурну, хьхьичI ххуттай щаллу банми масъалар­тту кIицI лагайссар, яла ми тапшур байссар. На цIана аьркинсса министерстварттащал дахIаву дуллай бура. КIул бан багьлай бур жулла проектру дузрайн дуккан дан, жулами арцуцIун хIукуматралгу кумаг баншиврул, ци документру щаллу бан багьлай бурив. Дан дакIнийсса давуртту чIярусса дур. Бан ччай буру хъунмасса лавкьусса зал, баскетболданий, футболданий буккансса майдан.

КIулну бикIан аьркинссар, шяраваллил иш бачайссар, агана цанна аьркинмур цала дузал дуллансса доход нанисса кIантту бухьурча. Масала, ххуйну хьун­ссия шяраву ккурккимайртту дайсса цех тIитIирча. ЦIана республикалий хъуни-хъунисса къуллугъирттай бур жула миллатрал арсру. Шайнал шаймур бан аьркинни. Лагма лаган, цаннал чIарав ца бацIан аьркинни. ЦIана мукунсса замана бур, сукку тIинал духхан тIий дур. Сукку тIун хIадурсса, гьавас буссарив чансса бакъар жучIава. Ттун ккавккунни ми Лакрал райондалул бакIчи Зураб Куччаевлул махъ нанисса лакрал вакилтал бавтIсса ккуркки столданийгу. Ттун бувчIунни ттула проектру дузрайн дуккан дан щищал зунссарив.
– Кабакьиннав ина дуллалимуницIун. ДакIниймур бартлаганнав!

Андриана Аьбдуллаева