Бусравшиврул балгусса оьрму
Вай гьантрай ЧIяйннал шяравасса МахIаммадаьлил арс МахIаммад МахIаммадовлун бартларгунни 100 шин. Шиннардил мутталий ванал бивтсса оьрмулул ххуллу бур аькьилшиврул ва бусравшиврул балгусса. ЦIанагу в...
Вай гьантрай ЧIяйннал шяравасса МахIаммадаьлил арс МахIаммад МахIаммадовлун бартларгунни 100 шин. Шиннардил мутталий ванал бивтсса оьрмулул ххуллу бур аькьилшиврул ва бусравшиврул балгусса.
ЦIанагу ва цала уздансса тIуллайну бусравну ва хIурматрай ур ЧIяйннал жяматран акъассагу, Буйнакск шагьрулий ялапар хъанахъисса чил миллатрал инсантурангу.
МахIаммад увну ур ва хъуна хьуну ур Буйнакскалий МахIаммадаьлил ва Къисттаманнул кулпатраву. ЧIяйннал шярава хьхьичIва-хьхьичI шагьрулий мина дирхьуминнавасса бур уздансса тухумраясса ванал буттал ппу МахIаммад ва буттал нину СахIимат. Кулпатраву МахIаммад хъуна-хъунама ивкIун ур. Ванаяр чIивима уссу Рамазан, ссурвал Халум ва РахIима аьпалул хьуну бур. МахIаммадлул оьрчIшиву тIайла дарцIуну дур билаятран захIматсса дяъвилул шиннардийн. Дяъви байбивхьусса чIумал ва ивкIун ур пионерлагерьданий. Хъунама вожатый, краевед, педагог Булач ХIажиевлул, щябивтун оьрчIругу, кказитрая бувккуну бур июньдалул 22- нний Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъви байбивхьушиву. Яла, нину-ппу бувкIун оьрчIру бувцуну бур, пионерлагерьгу лавкьуну бур. 8-мур классраву дуклакисса МахIаммад гьуртту хьуну ур захIматрал фронтрай. ЧIавасса жагьил, къувирду дуклай гуж багьну, чурххан цIунцIия хьуну, Хъун дяъвилийн къаувцуну ивкIун ур.
1945 шинал МахIаммадлул бувккун бур МахIачкъалаливсса Ремесленный училище. Ванал захIматрал ххуллу байбивхьуну бур Дагпотребсоюзрал машлул базалий. Зий ивкIун ур бухгалтерну, складрал заведующийну. Дагпотребсоюзрал хьхьичIунсса зузалтравух МахIаммадгу гьан увну ивкIун ур Краснодардайсса Кооперативный техникумраву дуклан. Вагу къуртал бувну, тамансса шиннардий Гумбетуллал райондалийсса райпорал базалий бухгалтерну зий ивкIун ур. Шикку зузисса чIумал хьуну бур ца укунсса ишгу. Ца ппурттуву МахIаммад ва ванащал райпорай зузисса кIия гьалмахчу базалийн кьай лавсун най бивкIун бур. Гайннал ванахь цIувххуну бур: «Вин яру мазгу кIуллив?», – куну. МахIаммадлул, цанма яру маз кIулшивугу кьюлтI бувну: «Ча кIулхьунссар, зу лахьхьин барчан, лахьхьинссар», – увкуну бивкIун бур. Ванан маз къабувчIайшиву тасттикь хьуну махъ гайннал кIинналвагу машвара бувну бур ппалул каршив дусса ца къурши лабитансса. МахIаммад тIурчан, ссихI дакъа, гай ци зун бикIайрив ххал буллай ивкIун ур. Байбивхьуну бур къуршив ликкан буллай. «Ххюлчинмур къурши ци барду, бишара шикку», – тIий авцIуну ур МахIаммад. КутIану бусан, хъяврин хьун къаивкIун, гайннал цахава лабивтсса къурши бивхьусса кIану ккаккан бувну бур. Мукун, яруссаннал маз кIулшиврийн бувну, ашакара бувну бивкIун бур ванал цащалвасса зузалт.
МахIаммадлун лакку мазрацIун кIулну бур яру ва къумукь мазругу, туркманнал мазгу.
МахIаммадлул 17 шин дурну дур «Дагнефтьрал» отделданул снабжениялул хъунаману зий. Даврил сант кIулсса, жаваблувсса пишакарнайн вихшала бувну бивкIун бур Дагобъединениялул транспортрал управлениялул гаражирттай каялувшиву дан. Ва бивкIун бур 600-хъул машинартту бусса хъунмасса управление. Пенсиялийн увккуну махъгу МахIаммадлуйн махъунмай оьвкуну бур, кIира шинай ялагу гара даврий зий ивкIун ур.
Мунияр махъ даврил опыт бусса МахIаммад Буйнакскаллал усру дай фабрикалий цал инженер-контролерну, яла складрал заведующийну зий ивкIун ур. Ва давугу МахIаммадлул нирхиравун руртуну, фабрикалулгу, зузалтралгу маэшат лавай бувну бивкIун бур.
МахIаммад хъинну бюхъу-бажар бусса, махъ бусан кIулсса, цува усса кIану ххуй буллалисса инсан ур. Цаппара шиннардий зий ивкIун ур Туркманнаву. Тиккугу, дахьа даврийн кьамул айхту, чIярусса шиннардий зий бивкIсса инсантураща дан къашайсса давуртту дурну, махIаттал байсса бивкIун бур цала хъуними. Ца чIумал, аьркинсса товар лякъин къахъанай буну, му иширал ялув машлул даву ххуйну кIулсса МахIаммад лавгун ур Горторграл базалийн. «Ина тикку щилла кьамул айсса, нахIакьданна нанисса»,– тIий бивкIун бур ванахь архIал зузими. Оьрму ккавксса, инсаннащал ихтилат бан кIулсса МахIаммадлуща аьркинссаннуяргу ххишаласса хъус ласун бювхъуну бур. Чил кIанттай увсса, хъуна хьусса унугу, МахIаммад буттал шяраваллия тачIавгу арх увцун акъар. Гьарица ишираву ва жяматрал чIарав ур. ЧIивинийва буттал ниттищал СахIиматлущал лагайсса ивкIун ур ЧIяв. Школалийн гьан увасса чIивисса оьрчI учIайсса ивкIун ур клубрал зузалтрал бихьлахьисса театрданухун. Театр бивхьуну махъ, МахIаммад ххуйну къавтIун изайшиву кIулну, клубрал зузалтрал учайсса бивкIун бур: «Мабизару, жула чIиви хъамаличу къавтIун къаивзун», – куну. Чаргас яннагу ларххун, исвагьину къавтIун изайсса ивкIун ур МахIаммад.
ОьрчIнийсса чIунну дакIнийн дичлай буслай ур: «Ца ппурттуву Буйнакскалийн даврил аьрххилий жяматращал хьунаакьин увкIсса Нажмуттин Самурскийн, цаха уруглай авцIусса чIивисса оьрчIайн я щайхту, ттул кагу дургьуну, на цала чIарав щяивтунав, яхши-хаш бувна».
Буйнакск шагьрулий МахIаммадлул хъуннасса авторитет диркIун дур. Ванащал ххуйну кIулну ивкIун ур Хизри Шихсаидов. Цувагу вайннаяту арх акъа ялапар хъанай ивкIун ур. Буйнакскалий аьралитурал къатри пIякь учин дурсса чIумал, МЧС-рал министр Сергей Шойгущал увкIсса Хизри Шихсаидовлул жяматрал дянив МахIаммад ххал шайхту, ванайн цачIанма оьвкуну, хIалкьазия цIухлай ивкIун ур.
1970 шинал Буйнакскалий аьрщи сукку хьусса чIумал, МахIаммад ивкIун ур госпитальданий зий. Та ппурттуву хъунмасса зарал хьуну бивкIун бур вайннал къатрангу. Кулпат, оьрчIру азвардануву буну, сагъ-саламатну ливчIун бур.
«Та заманнай инсантал хъинну бавкьусса бикIайва. Мудан цачIу, ца ссупралух ччатI букайссия, бигьалаган, хавар-махъ бусан цачIун батIайссияв», – буслай ур МахIаммад.
Угьарасса оьрмулуву унугу, ва аькьлулулгу, кIулшилулгу саргъунну ур, тIааьнсса ихтилатру, хъярч-махъсартту буллай, жагьилминнахь насихIатру буслай ур. Ттул коллега Андриана Аьбдуллаевал цила цIа бувсукун, «иностранка», – куну, хъярч бунни. Ванал чIаххув-чIарахмигу буслай бусан къахъанай бия МахIаммадлул хIалимшиврия, хIал бакьаврия, уздансса хасиятирттая.
МахIаммад жагьилний хъинну сий дусса, бюхъу-гьунар бусса, душваврал итталусса жагьил ивкIун ур. Ванащал дуклай бивкIсса, ва кIулсса душру, МахIаммад ххуй излай, ванайн оьвтIий, телеграммарду гьан дуллай бикIайсса бивкIун бур.
МахIаммадлул кулпат Аминат къумукьнал миллатраясса бур. Цала кулпатращал кIул хьуну ур Гумбетуллал райондалий райпорал базалий бухгалтерну зузисса чIумал. Му чIумал Аминат телефонисткану зий бивкIун бур. Отчетру дуллай чIалнунийн даврий икIайсса ивкIун ур МахIаммад. Даврил иширттаву оьвтIутIисса чIумал, мудан ганийн бакIрайн агьайсса ивкIун ур. Аминат пенсиялийн букканнин 45-хъул шинай телефонисткану зий бивкIун бур. Вайннал 57 шин хьуну дур цачIу, нахIу-хIалимну оьрму бутлай.
МахIаммадлул ва Аминатлул, ххаллилсса тарбиягу дуллуну, оьрмулул ххуллийн бивчуну бур арс ва кIива душ. Хъуннасса гьурттушинна дурну дур вайннал оьрчIал оьрчIру тарбия бавривугу. МахIаммадлул оьрчIаягу, оьрчIал оьрчIаягу буттал, ттаттал цIа лайкьну дуручлачисса наслу хьуну бур. ХIакьину МахIаммад, арсналгу, душвавралгу, мачча-гъанналгу дянив хIурмат-изат буллай, хъихъи ивтун яуллай ур. ХIасил, талихI булун лайкьсса инсаннан талихI буллуну бур.
Имара Саидова