Абуев Оьмар-баглул оьрмулия


Ва макьала «1920-ку шинайннин вузирдаву ккалай бивкIсса азирбижанлувтал» тIисса луттиравасса парчар. Лу цуппагу ларгсса шинал Бакуй итабавкьуну бур. Ваниха зий бивкIми кIицI лаглай бур ва 10-чинсса том бушиву. Луттирал авторну ур Бакуйннал Еразий университетрал профессор Аьдалат ТIагьирзаде. ­Мяйжанссар, макьалалуву Оьмар-баг Абуев къумукь миллатрал инсан ивкIшиврий ккаккан увну ур. Ва гъалатI тIайлабацIан ­буван, хIурмат бусса чичу, профессор Нажават Абуевал бувсун бур Абуев Гъумучатусса ивкIшиву. МакьалалуцIун луттираву Оьмар-баглул суратгу, документирттал скриннугу дур.
Бакуйннал архитектура гьаз дувавриву биялсса бутIа бивхьусса дурккучунал, хIакьсса интеллигентнал оьрмулия жунмагу чIявусса затру кIул хьун кабакьу бувсса Нажават Абуевайнгу барчаллагьрай, ришлай буру ва макьала, цахъис кутIагу дурну жула «Илчилийгу».

АБУЕВ Омар-бек Магомед оглу
[27.11 (09.12).1885-1921, Темир-Хан-Шура] , сс. 12-23.

Оьмар-баг Абуевлул оьрмулиясса информация лавсъссар жу Санкт-Петербургливсса архиврава ва ванал маччадуш Жанна Абуеваща.

***
Оьмар-баглул дянивсса кIулшивуртту ларсун дур 1906 шинал Темир-Хан-Щурагь ­Реальное училище къуртал бувну.
1906 шинал июльданул 17-нний, ванал Санкт-Петербургливсса Граждан институтрал директор Николай Цалчинманайн институтравун уххансса конкурсрал экзаменну дулун ихтияр дулара, тIисса тавакъю хIисаврайсса аьрза буллуну бур. Аьркинсса документругу (кIулшивурттал аттестат, аврил чагъар, цува ци аслу-наслулиясса уссарив ва аьралий иширал справкартту) цIакь бувну бур аьрзалуцIун. ХIайп, кIицI лавгсса вай документру архивраву бакъар, училище къуртал бувайхту, залунначIан зана бувхьунссия ягу ПаччахIлугърал экзаменнал комиссиялийн буллухьунссия, ва комиссиялулгу личIисса личное дело дувайсса диркIссар, амма архивраву мугу къаляркъунни.
1906 шинал августрал 26-нний ванал тавакъю бувну бур институтрал директорнахь, стипендия бишиншиврулсса справка дулара Ккавкказуллал наместникнахьхьун дулун тIий. Вара кьини директор В. Косляковлул къулбас дурсса справка № 1369 дуллуну дур. Наместникнал стипендия къабивхьувкун,1907 шинал апрельданул 7-нний ванал дуккаврихсса багьа буллуну бур дагъусттанлувтурал. Дагъусттаннал областьрал бикIлил бусурманнал (туземцев- мусульман тIий бур. БувчIин баву: таржумачинал) просвещениялул Правлениялул граждан инженертурал институтрал директорначIансса чагъар бур, почталийхчIин гьан дуршиву 50 къуруш студент Абуевлухьхьун дулунсса. Дур студентначIан арцу дияврил резолюциягу. Оьмар-баглул арцу ласаврил расписка дур. 1908 шинал июльданул 24-нний Санкт-Петербурграл округалул следователь институтрал хъуниминнахь, Абуев усса кIану ккаккан бувара тIисса документгу бур. Циван дуссарив тIалавшинна, мяълум бувну бакъар. Жаваб дур, отпускалий, Дагъусттаннай ушиву бусласисса.

1909 шинал сентябрьданул 16-нний Дагъусттаннал областьрал Строительный отделданул чагъар бур областьрал инженер Забайр-баг Темирхановлул къулбас дусса. Ваний бувсун бур, практикалийсса студент Абуевлун 19 къуруш ва 66 кIапIикI дагьлай душиву ацIва гьантлийсса захIматрахлу. Вай залунначIан диршиврул распискагу дур.
1910 шинал майрал 22-нний Спецотделданул студент Абуев институтрал хъуниминнахь миннат буллай ур цува институтраву цIуницIа восстановить увара, дуккаврихсса хIакь буллуну бухьувкун тIий. Профессортурал советрал хIукму бур, багьа буллувкун ва масъала хъинчулий ккаккантIишиву бувсъсса.
1910 шинал сентябрьданул 27-нний ванал цIуницIа тавакъю бувну бур директорнахь, хъудугьул душнищал, Ксения Ивановна Тиволеващал ташу бувансса рязишинна дуллалисса справка дулара тIий. Ноябрьданул 4-нний дуллуну дур мукунсса справка.
1913 шинал майрал 18-нний институтрал хъуниминнахь цува къашай хьуну, Санкт-Петербурглия гьан багьлагьишиву бусласисса справка дур. Зана хьувкун, ванал циняр экзаменну дуллуну дур.
1914 шинал июльданий институт къуртал бувшиврул справка дур. Вава зуруй дипломгу хIадурну бикIантIишиву бусласисса. Циняв документру чIал къабувну гьан бувну бур Ккавкказуллал округрайн.

***

2015 шинал майрай, жу интернетрайчIин Жанна Абуеващал кIул хьуну, архитекторнал оьрмулия гихунмайгу кIул буван бювхъунни. ДакIнин бутанну, Жанна-ханум Абуевлул маччачунал кулпат бушиву. Ванил гьан дунни суратгу, цIа дансса качествалул дакъанугу, луттирай рищарду вагу.
Жанна Абуевал бувсмунийн бувну, Оьмар ­Абуевлул цал Щурагьиял реальное училище къуртал бувну бур, яла отличнайну Петербурглив архитектуралул институтгу къуртал бувну, чIярусса шиннардий зий ивкIун ур Бакуй, шагьрулул хъунама архитекторну. Ванал проектирдайн бувну, Бакуй тамансса цIанихсса къатри дурну дур, вайннувух Бакуйннал Советранссагу. Ва хъанай ур машгьурсса цIа кьариртсса Дагъусттаннаясса цалчинсса хъунасса архитектор. Дурккусса, даву ххуйну кIулсса, гьунар бусса архитекторнал биялсса бутIа бивхьуну бур строительствалул ва архитектуралул даву ххуйсса даражалийн гьаз давриву.
Дагъусттаннай Совет власть цIакь дурсса гьантрай, Жалалуттин Къоркъмасовлул ва Саэд Габиевлул тавакъюрайн бувну, ва Бакуя танийсса Дагъусттаннал хъуншагьрулийн увкIун ур. Чялишну хIала увххуну ур социалист строительствалул давурттавух.

1920 шинал апрельданул 26-нний Дагъусттаннал ревкомрал хIукмулийн бувну, ва ивтун ур Дагревкомрал халкьуннал хозяйствалул отделданул коллегиялул членну (бурган: «Революционные комитеты Дагестана», протокол №18 заседани Дагревкома, с. 59, Махачкала, 1960). Яла ва ивтун ур кIава Дагревкомрал техническо-строительный отделданул хъунаману. Гьаннайсса, Дагъусттаннай социалист хIукумат цIакь дуллалисса захIмат-жапасса шиннардий республикалул агьалинал оьрму къулай бансса давурттаха зий ивкIун ур. Граждан ­дяъвилул муркIа дурсса къатри цIу дуккан дуллай, ххуллурду бакьин буллай.
1921 шинал цIаллил азардануща ххассал къавхьуну, Темир-Хан- Щурагь къуртал хьуну ур, увччуну ур Гъумук. Шикку жун Жанна Абуевал бувсмур тIайлабацIан багьлай бур: Оьмар-баг Абуевлул архитектуралулмур бакъар институт къуртал бувссача, Граждан инженертурал институтри. Бакуйннал хъунама архитекторнугу зий къаивкIссар, Бакуйннал Советрансса къатригу му учIаннина дурну диркIссар.
ХIажимурад Доногол «В объятиях красного дьявола» тIисса, 1918 шинал Дагъус­ттаннай хьусса иширттая бусласисса луттираву кIицI лавгун бур, З. Маллахихан, А. Цурмилов, С. ХIажиев, А. Даидбеков, Оь. Абуев ва цаппара цаймигу Буйнакскаливва бавцIуну бур, З. Темирханов, Р. Къапланов, Б. Маллахихан Бакуйн лавгний куну. Ва хIуччалува чIалай бур Оьмар Абуев Азирбижаннава ччянива лавгшиву ва Дагъус­ттаннайн 1918 шинала увкIшиву. Ва Бакуйн та увкIссарив мяълум бувансса документру бакъар. Бюхъайссар институт къуртал бувайхтува гьан увну икIан. Циван чирча, 1917 шинала ва Бакуй сийлий ивкIун ур, шанна шинал мутталий чялишну зий ккаккан бувхьунссия цува бюхъу бусса пишакар ушиву.
Аьрасатнал 1917 шиналсса Февральская революциялул Бакуйгу интеллигенция чялишну щурущи бувссар. Культуралул ва политикалул организацияртту, жяматийсса ккуранну хIасул дурну диркIссар.
1917 шинал сентябрьданий итабавкьусса «Каспий» кказитрал № 199-нний бур статья «В обществе любителей и охранителей поэзии и искусства ислама». Ванил автор ур «Г.б.Ш» («Гаджи-бек Ширванский»), Джейхун-бек Гаджибейли. Оьруснал оригиналданий ва макьалалувасса ца парча хьхьичIун ласунну: «Лахьхьу «Исмаилие» зданиялуву Исламрал магьирлугъ ва поэзия ххираминнал ккурандалул (Общество любителей и охранителей поэзии и искусства ислама) сакиншинначитурал цалчинсса батIаву дуссия. Ва собраниялул хъунаманугу цинявннал махъ ца бувну, увчIунни кIицI лавгсса ккурандалул сиптачи, чIярусса шиннардий бусурманнал магьирлугърал дунияллий ца яла ххуймунин ккаллисса гьайкал, жула шагьрулул Ханнал ЧIалъаьлул тарих, диц-куц лахьлай ивкIсса Оьмар-баг Абуев. Ванал кутIасса, амма аьщуйн щусса докладраву, ­тарихийсса хIуччардайнгу чул ­бишлай, бувсунни кьиматрайсса гьайкаллу ядуллан аьркиншиву, бавтIциригу ми гьайкаллу дуру­ччавриву чялишну гьуртту хьун ­аьркиншиву. Абуевлул доклад гурсса ­хъатру ришлай кьамул бунни бавтIцириннал. Гихунмай ихтилатру бунни инженертурал, литератортурал, хIакинтурал (ба-бакIрах вайннал цIарду кIицI ларгун дур. БувчIин баву таржумачинал).

Махъру лавхъсса цинявннал барчаллагь увкунни Абуевлухь, ванал буллалисса захIматрахлу ва ххуй-ххуйсса давурттал сиптачину уклай ушиврухлу, хIукму бунни ми давурттаха зунсса, 7 инсан усса комиссия хIасул буван, цува Оьмар-баг хIаласса.
1917 шинал сентябрьданул 30-нний итабавкьусса тава «Каспий» кказитрал 207-мур номерданий дур исламрал искусствалул ва поэзиялул ккурандалул хас дурсса макьала: «Ккурандалул циняв члентал, махъ ца бувну каялувчи Оьмар-баг АбуевлуцIун бавкьуну, тамансса давурттаха зий байбивхьунни. Ккуран цIакь дурну, хъуннасса чIун къаларгссар, проектруми хIадурнура дуссар: музей, литературалул салон, театрданул-музыкалул школа, луттирдал склад тIитIинсса».
Цуксса хIайпнугу, Азирбижаннаву хIакьинусса кьинигу Оьмар-баг Абуевлул оьрмулул ххуллия хъирив лавну бувсун бакъар. Ва луттирай бивщусса статьягу ванал оьрмулия, даврия цахъис балжийну бусан хIарачатрайсса цалчинмурди. Мяйжанссар, дунияллия лавгсса, цIанихсса историк Нармин-ханым Таирзадел (1921-2012) «К истории формирования технической интеллигенции в Азербайджане в конце XIX — начале XX века» тIисса кьиматрайсса статьялуву бувсун бур чан-кьанну Оь. Абуевлуя. Ва бур Бакуйннал архитектуралул гьайкаллу, вайннувухва Щирваншагьтурал ЧIалъаьлул элмийсса хъиривлаявуртту дуллай лахьлахьисса Оьмар-баг Абуевлул даврих къулагъас дуван аьркишиврий чIурчIав дуллай. Бакуйннал Ханнал ЧIалъаьлул хIакъираву, архитектуралул профессор Шамил Фатуллаевлул увкумумур гьанулун лавсун бур ванил:
«Оьмар-баг Абуев, ЧIалъаь Бакуйннал шагьрулул управалийн тапшур буваннинма, гьарца чулуха ЧIалъаьлул тарих лахьлай ивкIун ур, документал источникирттайнгу чул бивщуну. Аьщу-ххуттай авцIуну, ЧIалъаьлул лагру кIул дурну дур, гьарзат дурцуну. 1917 шинала «Каспий» тIисса кказитрай бивщусса «Ханский Дворец в Баку» тIисса макьалалуву Абуев оьвтIий ур , кьиматрайсса архитектуралул гьайкал Бакуйннал ханлугъ лияйхту, складрайн кIура даен дурну, зия дурну дур, чара бакъа цIу дуккан дуван багьлай бур тIий. ВанацIун авкьуну академик Н.Я. Маррдул баян бувну бур цува хIадурну ушиву ЧIалъаь бакьин бувансса даву бакIрайн ласун. Ахирданийгу, ЧIалъаьлул комплекс Бакуйннал шагьрулул управалийн тапшур бувну бур аякьалулу бикIан».
Оьмар-баг Абуевлул Бакуйннал архитектуралул тарих лахьхьаврил ва шагьрулул чIалачIин ххуй даврил ххуллий хъуннасса даву дурссар, ванал оьрмулул ххуллихгу, дурмунихгу дагьайкунсса къулагъас дуван аьркинссар. Умуд бур, жулва историктал хъирив бувккуну, ванан хас дурсса элмийсса давуртту чичинссар, балжину жухьва бусанссар тIий.

Мисир Марданов, Аьдалат ТIагьирзаде
Таржума ПатIимат Рамазановал