
Лаккуйсса шяраваллу ххялтIа дурккун най дур, школардай дуклаки оьрчIру чанну бур тIисса пашмансса хавардал даимангу дакIру аьраттал дуккан дуллай дур. Хавардая мюнпатгу бакъар. Амма ва тема сукку дуллансса чарабакъашивугу дур. Аьлтта чIалачIимур ва бувчIлачIимурдив ца бур: школа буссаксса шяраву оьрму цила ххуллий щурунтIишиву.
Ва хIакьину мадарасса учительталгу, кулпатругу шяраваллаву школарду бушиврул Лаккуй бувгьуну бушиву. Уттигъанну хъуни марххалтталу ливчIун Цалчинмур ЦIувкIуллал школалул бухмур корпусрал магъигу, чIирттугу левкьуну, муркIа бунни. ТIайлабацIулун, буссар цIуну бувсса ххуйсса корпус. Шагьрурдайми школардайминнуяр къалувсса.
МахIаммадлул душ ХIусайнова Фируза 1-мур ЦIувкIуллал школалий директорну зий личIину хъуннасса чIун къаларгунни. Амма школа райондалул КIулшиву дулаврил управлениялул итталун багьунни ца хьхьичIунмур школа хIисаврай.
Фирузал сипталийну цIу-цIусса ххуйсса давуртту дунни, дуллайгу бур. Ва цуппагу, МахIачкъалалив школардай, колледжраву зийгу бивкIун, зана хьунни буттал шяравун.
– Фирузай, бигьашивуртту дусса шагьрулия къабигьасса шяраваллил кIанттайн зана шаврил тарихрая буси.
– На къуртал бував 2002-ку шинал Дагъусттаннал пачччахIлугърал университет, физикалул факультет. Физикалул ва информатикалул дарсру дишайсса учитель хьура, диплом ласайхтува, зун байбивхьура МахIачкъалалив, касмурду лахьхьин дайсса 21-мур училищалуву математикалул дарсру дихьлай. Ца шинава зун бувхра 42-мур школалийн физикалул ва информатикалул учительну. Хъиривмур шинал 14-мур лицейраву зун бивкIра информатикалул преподавательну. Ялагу кIира шинава Дагъусттаннал халкьуннал хозяйствалул институтрал бизнес-колледжравун информатикалул кафедралийн преподавательну зун бувхра. Шикку зий бунува, 2009-ку шинал, къуртал бував Дагъусттаннал халкьуннал хозяйствалул институтрал экономический факультет.

2023 шинал сентябрьдания шинмай бувкIра нава хъунма хьусса, ттула буттал шяравун директорну. Лаккуйн зана бикIаврил пикри хьуна «земский учительну» гьан. Школа къабувххун бия программалувун, хьхьичIава заявка булун аьркинну бивкIун бия. Директорнал кIанттай зунсса инсаннах луглай бия мува ппурттуву. Шяравунмай кIункIу тIисса нагу му даву бакIрайн ласун пикри бувссия.
– Вил нину-ппу опыт бусса учительтал бур. Ппу, МахIаммад-Кьурбан МахIаммадович, аьпа биву, лавгунни дунияллия.Ттулгу учителья, гьав нурданул дуцIиннав. Нину Умамат Хайруттиновна дарсру дихьлай бур хIакьинусса кьинигу. Инава учительтурал душ бушиврул вин давриву кабакьу бурив?
– ТIайлассар, циняв ххювардай къуртал бав 1-мур ЦIувкIуллал дянивмур даражалул школа. Нину – математикалул ва физикалул учительницар. Ппу – математикалул ва черчениялул учителъя. Ппу 50 шинай учительну зий ивкIссар. Нину ттул классный руководительнугу буссия, яла физикалул ва математикалул дарсругу дишайва. Ниттилгу 50 шин хьунни дарсру дихьлай. Ниттил нину Мажидова Зулайхатгу математикалул учитель бия.
Нава учительтурал душ буну ттун бигьану бур зун учирчангу – тIайлассар. КъабувчIаймур, къакIулмур цIуххин нину чIарав дур, ттула учительталгу бур. Жул ичIува мудан школалул оьрмулиясса ихтилатру чан къашайва. Шаппагу ца чIиви-школа бия. Дуклаки оьрчIал, нитти-буттал бухху-букку бия, шяраваллил кIанттай циняв дарвазарду мудан ябивхьунма бакъарив.
ЦIухху-бусу бан буххайми чан къашайва. Ттунгу баяйва ниттил ва буттал цумур бунугу иширал хIакъираву бувсса хIукмугу, агьамсса масъаларттал хIакъиравусса ихтилатругу. ЧIиви-хъунсса опыт салкьи хьунсса иш хьуссар шаппаллилмур школа гьанулун лавсун. Ва ялагу, жунма нитти-буттал дуллалимур кIанийн дуртун даван лахьхьин бувайхха, вагур оьрмулухунна мюнпатну ляркъусса дарс.
МуницIухва, гьамин учительтурал душ бушаврил на буржлувгу буллалиссара хIарачат буван. ХхюцIа-ххюцIалла шинай ниттил ва бутталгу, ттула ххаллилсса учительтуралгу захIматрал кьадру буну.
– Ттул пикрилий, чансса дуклаки оьрчIру бусса школалий зун захIматссар учительтурангу, директорнангу. Ялгъузшиву тачIаврагу ххуйшивуну дакъанутIий. ОьрчIру чанну чIалай, гъира лешлайсса ишругу шайрив?
– Мяйжаннугу школалий дуклаки оьрчIру чанну бур. Бунугу школа ябан хIарачатрай буру. Гьаксса ттунгу, учительтурангу бигьану бакъар. ЛичIи-личIисса олимпиадартту, конкурсру, соревнованияртту лахъа-хъунсса даражалий дан хъанай бакъар.
Футболданул, волейболданул командартту дан оьрчIру биял хъанай бакъар. Куннащал кув бяст-ччалий буккан бансса иш бакъар. Укунсса ва цаймигу журалул мероприятиярттал хьхьичIунмай бачин байссар оьрчIру, школалул оьрму ярг байссар. Жуща дан шайсса чIюлушин, ци даву дулларчангу, щала коллективгу бавтIун, шяраваллил администрациялул, библиотекалул, клубрал , ФАП-рал, гьаннайсса шяравуцири идарарттал вакилтал, нину-ппу гьурттуну дувару шадлугърал тагьарданий. ОьрчIал дакIругу тяхъану дикIай шяраваллил агьлу лагма лавгтари. Я вайннайсса , я жуйсса тахсир бакъар оьрчIру чаншиву. ДакI дакъа зун къабучIиссар, ялунгума давриву дакI дирхьуну зун аьркинссару.
– Цукунсса захIматшивуртту дур, луттирду, методикалул пособияртту, аьркинмур дузалну дурив?
– ТIалавшин хъуннасса дур, школа чIивисса бунугу. 1000 оьрчI усса школалийгу, чансса бунийгу документирттал тIалавшинна цара ца хъанай дур. Луттирдугу электрон журалийсса бур, ца историялул ва лакку мазрал луттирду буллуна, ялами хьхьичIавасса бур.
– Цумур-дунугу дарсирал учитель акъасса ишгу бурив?
– Историялул, химиялул, биологиялул, географиялул учительтал аьркинну бур. Шяраву ялапар хъанан ччисса жагьилсса кулпатру бувагу бакъар къаучин, личIину бакъар.
– Биял къахъанахъисса учительтал «земский учитель» программалул лагрулий тIалав бан къашайссарив?
– Шайссар. Программалул тIалавшиндарайн бувну, ссятру дикIан аьркинссар ккаккан дурссаксса. Масалдаран, химиялул ва биологиялул дарсирдан 18 ссят, классру чанну буний ча лякъинссар миксса ссятру? Биологиялул дарсру дихьлан тIий, целевое направление ларсун, дуклай буссар ккули душ, дахьва ца курс къуртал бувссар мунил. Диплом ласайхту, бучIанссар жучIанма тIисса умуд бур. Гьаксса ччива жагьилсса учительтал зун бувкIун.
– Шяравун зана хьусса ина буси зана шаврил ххуйшивуртту цукунмири? Гьай- балики, гъира багьну кIункIу хьун цаймигу.
– ОьрчIру хъуни бан, тарбия бан шяраваллил кIану язи бувгьума къааьйкьинтIиссар. Шагьрулийнияр кIулшивуртту шяраву ласун хъанай бур, яла агьамми дарсирдал учительтал, мюрщими классиртал учительтал хъинну зат кIулну, оьрчIан мюнпатну дарсру дихьлай бур. Ца-ца учитель ца-ца оьрчIахь дарс дихьлай ур. Индивидуальныйсса дуккаву хъанай дур. Буми учительталгу циняв опыт бусса, гъирарай зузисса, оьрчIавунгу дуккаврихсса гъира бутлатисса бур. Кругозорданул агьамшиврийн бучIарча, оьрчIру итххяххан баву, тIайламур бусан, шагьрулий хъуннасса дур, сантгу дур, личIи-личIисса оьрчIру куннащал кув хьунабакьлай бур, ихтилат буллай, куннацIа куннан чIявусса затру лахьлай бур. Микку ххуйссагу, къаххуйссагу лахьлай бур. Щил ци учирчангу, шяравусса оьрчIал тарбия ххуйсса дикIай. ЛичIинува мугъаят хъанан къабагьай. Циняв оьрчIру янилу бур. Нину-ппу ччя-ччяни ххал хъанай бур. Караматсса тIабиаьт, зунттал марцIсса гьава, щин, экологиялул чулуха ххуйсса дукия. ЦIуллу-сагъшиврул чулуха гьаксса ххуйсса иш бур. Ялагу шяравусса оьрчIал итххяххаврин кабакьу буллалиссар шаппа ичIаллил хIайвант бушиврул, оьрчIан хIайвантраха аякьа дуван лахьхьайссар, миннущал тIуркIу тIий, аьчух буклакиссар, иммунитет гьаз шайссар. Ва яла-яларив, захIмат нахIу лачIайссар. Оьрмулуву жура-журасса иширттащал хьунабакьлакьийни, оьрчIан цанмагу яла бигьану бикIайссар. Ттула училищалийсса опытрава, шярава бувкIсса оьрчIру тарбия дусса бия шагьрулийминнаяр, циняв учительталгу укунма тIун бикIайва. ЗахIматрал сисин, сасан бувсса.
Ца хьхьичIуншивур интернет душивугу. Луттирду бакъанугу, аьркинсса материал канилу дакъанугу, интернетрал кумаграцIух ччимур зунттал шяраву кIулшивурттал хъирив багьминнан ччиссаксса материал дур. Мяйжанссар, интернетрал бияла мюнпатну ишла буван хъирив бацIангу багьлай бур.
– Инава директорну зун бувкIния шиннай дурсса ца-кIира давриягу буси.
– Школалий тIитIарду Совет Союзрал кIийла Виричув АхIмад-Хан Султаннул цIанийсса музей. Ва гьарза-гьарта бавриха зий буру. ОьрчIру Ватан ххирану тарбия баврихгу дагьайкунсса къулагъас дуссар. АхIмад-Хан Султан увсса кьини ва Ххувшаврил кьини чара бакъа тIутIив дишайссар дяккурчIавсса ванал гьайкалдануцI ва школалул багъравусса Хъун дяъвилия зана къавхьуминнансса гьайкалдануцI, дувару митингругу. СВО-лул гьурттучитуран хас дурсса стендругу дуссар школалий, партардугу.
ДукIу, Ватан дуруччайминнал шингу духьувкун, марцIну ххювардай дуклакисса 6-мур классрал ученицагу бувцуну лавгра Тула шагьрулул Ярагъуннил музейравун. Хъунмасса, уттизаманнул даражалийсса музей бия. СВО-лул Аьрасатнал цалчинма Виричув НурмахIаммад ХIажимахIаммадовлун хас бувсса мурцIугу бия.
Школалий СВО-лий гьуртту хьуминнащалсса хьунабакьавуртту дурссар шяраваллил жяматгу бавтIун. Дагъусттаннал Чичултрал союзрал председательнал хъиривчу, шяравучу Супиян Оьмаровлущалгу хьунабавкьуссару. Дур бартдигьинсса цаймигу проектру.
– Барчаллагь, Фирузай! ЦIусса дуккаврил шин ххарину дайдишиннав зугу, оьрчIалгу, нитти-бутталгу.
Яла хъунмур мурад – школа ябавур. ЧIивисса бикIу, хъунмасса бикIу, школа шяраву бушиву – шяравалу уттарану душиврул лишанни. ХIакьину лакрал шяраваллу энтузиастътурай дарцIуну дур учин бучIир. Бигьашивурттал хъяврин буллай буру жува, буттал кIанттуя арх буцан буллай буру. Дур жуятура хъар дакъасса, цинявннан кIулсса захIматшивурттугу: зузи кIантту бакъашиву, лага-бучIан къулайсса ххуллу бакъашиву. Хаснува кIинттул чIумал захIматсса бакIлавайсса ххуллу бур жула шяравун. Къулайсса шартIру дусса кIантту язи бугьлай бур агьали, ихтиярди, цичIав учин къахьунссар. КьурчIи бизлай бур цумацагу буттал аьрщарах ччаву дунан хас къабизаймур: лакрал шяраваллал ялгъузшиву. Дунияллийх цIа ларгсса пагьламантурал кюрттарай оьрму цила ххуллий щурущи бансса сантмур дур цалсса уттигу жучIара, хIарачат буллантIиссару.
Ихтилат бувссар
ПатIимат Рамазановал
