СуцI къалахъаншиврул

 

Гъилишиврущал, ранг-рангсса уртту-тIутIащал жулва ­оьрмулуву ва чIумал ххи шай ущу-щулгъилиясса нигьачIавугу. ЦIуллу-сагъшиврун зарал биян байсса ущу-щулгъилувух бур суцIругу. Вай сававну лахъайсса азарду чансса дакъар. Мунияту жува цал ххишалану мугъаятну бикIан багьлай буру, лухччинийсса бигьалагаву, паркравунсса сайр цIуллу-сагъшиврунсса заралну къабацIаншиврул.

* * *
СуцIурдин ххирассар хъатру, ццунсса ва лахъсса ххяххия. Мунияту вай лахъансса бази чIявуми кIанттурдуну хъанахъиссар инсаннал къуллугъ къабуллалисса аьрщи, лухччи, вацIри, дачарду, шагьрулул паркру, уртту лахъсса, къатIри чIявусса ва хъатру ххисса кIанттурду. СуцIру лахъаврил мукунна хъуннасса нигь дуссар ичIаллил жанавартрая, лухччиния рирттусса тIутIая, къяртрая.

* * *
СуцI къаралданий бикIайссар чIарах инсан, ккаччи-ччиту бачиннин, вайннацIун лачIуншиврул. Мунияту бюхъавай бачин аьркинссар лахъсса урттурачIату ва къатIрачIату архну, янна урттурайн, къатIрайн къащунну.

* * *
СуцI цал лахъайссар инсаннал янналийн, яла бачайссар чурххайн лачIунсса кIанттух ­луглай. Ванин яла-яла ххирассар бурчу кIюласса ва оьтту ххуйну щурущисса кIанттурду (хъараллалу, ссурссу, никирал махъсса кIану, бакI).

* * *
Лухччинийн, вацIлувун бигьалаган нанисса чIумал ишла дуван бучIиссар суцIурдиясса спрейру ва аэрозоллу. Вай дикIайссар кIива журалул: репеллентру (янналийн ва чурххал тIивтIусса базурдайн пурх дувайсса) ва акарицидру (так янналийн пурх дувайсса).

* * *
СуцIру ххиен буван ишла дуван бучIиссар кIапIикIирттансса ва я инсаннан, я лагма-ялттумунин зарал бакъасса эфирданул аьгъушивурттугу: михакрал, эвкалиптрал, цитронеллалул, гераньдалул ва цаймигу. Вай духлахиссар ларай жура кIицI ларгсса багьлулгу ххирасса, инсаннангу, лагма-ялттумунингу, чIиви-хъунсса бунугу, зарал бусса аэрозоллал составравун.
Амма вай бурчуйх цамур затраву дяххан къадурна, цирда дусса куццуй дуккан къабучIиссар.
Вай аьгъушивурттая бучIиссар хIадур дуван укунсса спрей: вайннува цания-ца аьгъушиврул 5-7 кIунтI ва аьракьилул ягу щинал 50 мл бяххан бувну, ххуйну хIала дурну, бурчуйн къадагьанну янналийн пурх дуван. Бюхъавай янналул лувми бутIрайн ва уссайн, вайннул кьанкь хъиннура къаришланшиврул. КIира ссят лагайхту, цIунилгу пурх дуван аьркинссар.

* * *
Паркравун, шагьрулул зума-къирагърайн оьрчIащал ва коляскалущал нанисса чIумал, коляскалийнгу суцIурдиясса мюхчаншиврунсса затру пурх дурну хъинссар. Ххуйну занан къалавхьхьусса, ччаннай кьянкьану къаацIайсса оьрчIгу хъунанал карунниву хъинссар. КIулши дусса, хъунисса оьрчIангу бувчIин буван аьркинссар паркраву, лухччиний цукун къуццу тIун аьркинссарив.

* * *
СуцIру яла щиривкIуну бикIайссар кIюрххил ссят 8-нния 11 хьуннин ва ахттакьунмай ссят 17-нния 20 хьуннин.

* * *
СуцIурдия инсаннайн лахъайсса азардаву яла машгьурмур дур клещевой энцефалит тIисса цIанилумур. Ванил цалчинми лишаннунугу хъанахъиссар лахъсса температура, дакI ларай нанаву ва бакI цIуцIаву. Ва азар сававну инсанная инвалид хьунгума бюхъайссар.

* * *
Чурххай суцI лякъирчан, хаснура ларай кIицI ларгсса лишанну зучIара хIисав хьурчан, мугьлат бакъа хIакиннайн буккан аьркинссар.
Чурххай лявкъусса суцIгу, ххуйну кьалакьи лакьайсса банкалуву бивхьуну, анализрайн лавсун гьан аьркинссар.
ХIадур бувссар
Бадрижамал Аьлиевал