Жулва «лакку душ» Анастасия

Анастасия Пыпа

Лакку мазгу лавхьхьуну, Лакку кIанттай ххаллилну оьрмугу бувтсса, цила хIакиннал буржгу лавайсса даражалий бартбигьлай бивкIсса Анастасия Ивановна Пыпа дакIнин бутлай.

…Гьанттайн чIумал ларчIсса гъарал дия чIавахьулттийн кьутIа тIий. ЧIивитIу рухI дакъа ивхьуну ия кIараллийх, нинугу дия бан-битан бухлавгун, къазразан ларгун оьрчIал лагма лечлай. Цакуну куклусса шарттирду ласлай, кьатIату нанисса инсаннал нузайн кьутI учайхту, ниттил дакI цукуннив рахIат дурккуна. Къатлувун чIивисса чемодандалущалсса хъамитайпа бувххуна. ХIакиннал чIивиту карав бувцуну, ххал бувна пульс. Азурда хьусса ниттил цIувххуна: «Лажиннича, буси бивкIунувагу бакъарив», – куну.
«Душ сагъну бур, амма ххуйну бакъар, – увкуна хIакиннал.
ТIивтIуну цила «ссихIир» чемодангу, байбивхьуна чIивитIу ххассал буллай. КIюрх дуркIувкун, чIалан бивкIун бур багьтIатI хьусса хIакиннал ва ниттил захIмат бакIуйн бувкшиву, чIивитIу ххассал бувшиву. Гихунмайсса оьрмулуву душнил ниттил: «Ва вил душри, инар ва ххассал бувсса!», – учайсса бивкIун бур Анастасия Ивановнахь.
Лакрал райондалий дайдирхьуну дур Ростовуллал медициналул институтрал выпускница Анастасия Ивановнал медициналул практика. Ва бувну бур 1902 шинал Киев шагьрулий. ХIакиннал пиша ванил оьрмулул мяъна-мурадну хьуну бур. 1935 шинал ятIул дипломрай институт къуртал бувсса, жагьилсса пишакар тIайла бувккун бур Гъумукун.
Шагьрулий хъунма хьусса душнин, оьрмулуву цалчин ххал хьуну бур зунттал билаят, кунницIун кув ляркIуну дурсса, кьасса магъив дусса къатри, букъавчIайсса мазрай гъалгъа тIутIисса инсантал. ХIасил, захIматсса шартIру дусса зунттал билаят ххал шайхту, гьанавиххи хьуну, махъунмай зана хьунсса пикрилийгума бивкIун бур.
Анастасия Гъумукун бучIаннин хъинну лащинсса диркIун дур райондалийсса медициналул тагьар. Та ппурттуву Гъумук бивкIун бур цукунчIавсса оборудование дакъасса, дянивсса даражалул медициналул кIулшивуртту дусса кIия хIакин зузисса, ацIа инсан уттуишинсса кIану бусса, чIивисса азархана. Инсанталгу медициналийн вихшала къадихьлахьисса, дарув-дарманнайн иман дирхьусса бивкIун бур. Прививкарттая нигьа бувсъсса, душру-хъами хIакинтурая арх буцлай, сававчитурачIан оьрчI бан занай бивкIун бур.

Анастасия цилва хъин бувсса инсантуращал

Анастасиял практикалуву хIакиннал хIал ххал буллалисса цалчинсса иш хьуну бур райцентрдания кьуния ххюра километралул манзилданий дирхьусса ТтурчIиял шяраву. Хьхьувай, чIалсса чIумал ванийн оьвчин бувкIун бур ххаржандалул щаву дирсса хIухчу ивкIлай ур тIий. Анастасия цуппагу хIакин-педиатр бивкIун бур. Ванин тIурча, цукун бухьурчангу инсан ххассал ан багьлай бивкIун бур. Оьрмулуву цалчин балчаннуйгу буртти бивкIун, цIансса хьхьуну зунттал ххуллурдайх бавчуну бур. Ххуллу бивкIун бур 25 километралул манзилданийхсса.
«Ва хъинну лахъисса ххуллу бур, жува къашайшалачIан бияннин хъуннасса чIун гьан най дур, бакъассарив цамур кутIасса ххуллу?» – цIувххуну бур хIакиннал.
«Буссар цамургу, амма му хъинну нигьачIисса бур, му ххуллийх ина буцин нигьа услай ура», – куну бур ванищал нанисса инсаннал.
«Нигь мадара, буца на кутIамур ххуллийх», – куну, сивсуну жаваб дуллуну дур хIакиннал.
Анастасия шяравун бивукун, щаву дирма оьттул лицIлай, рухI-ссихI дакъа ивхьуну ивкIун ур. ЧIявуми бивкIун бур: «Хьумур хьуну бур, утти хIакиннаягу пайда бакъар», – тIий, дуаьрдахун багьну. Къашайшалал щавугу дархIуну, носилкарттай ивхьуну, рахIат уккан увну махъ, Анастасиял кьянкьану увкуну бур: «Щаву дирма ххассал хьунтIиссар, агана ва азарханалийн уцирчан», – куну. Аммарив, шяравусса хъами бивкIун бур, бахханасса хIакиннайн вихшала дакъа, азарханалийн хIухчу уцинсса ихтияр къадуллай. Цукуннугу маслихIат ккавккун, къашайшалащал цивппагу бувкIуну, иян увну ур азарханалийн. Ца зурува Аьппас цIуллу-цIакьну цала ччаннай увкIун ур ТтурчIиял шяравун. Ва хьуну бур Анастасия Ивановнайн халкьуннал вихшала цIакь дансса цалчинсса иш.
Къашайшала ччаннай ацIан ан бюхъаву Анастасиян цинмагу асар хьуну, ваниву инсантал хъин буллансса гъира-шавкь ххишала хьуну дур. Райондалул, республикалул властьрал каялувчитурачIан занай, хъаннин консультация дуллансса пункт ва роддом тIитIин аьркиншиву бувчIин буллан бивкIун бур. 1936 шинал Лакрал райондалул каялувчитурал итадаркьуну дур Гъумучиял шяраваллил дянивсса кIира зивулийсса къатри машан ласунсса арцу. Анастасия гъирарай булувкьуну бур гиву азарханалул даву щирикIин дуллай. Цалчинмур зивулий хIасул дурну дур родильный отделение ва оьрчIансса накIлил кухня, кIилчинмур зивулий хъаннинсса ва оьрчIансса консультациялул кабинетру. Къатри хIалли-хIаллих тIий мебельданул ва оборудованиялул дузал дурну дур.
1936 шинал Гъумук цалчин тIивтIуну бур цинярда шартIирдал дузалсса роддом. Шикку палатардаву цилла хьхьичIра-хьхьичIсса дежурство дурну дур опыт бусса акушерка СалихIат МахIаммадовал. Хъунма хIал къавхьуну, ГьунчIукьатIрал шяраву тIивтIусса фельдшерско-акушерский пунктрай зун бивкIун бур цила даву ххуйну кIулсса акушерка Ххадижат Къажлаева.
Кьинилия кьинилийн райондалий машгьур хъанай, Анастасиял чулухунмайсса хIурмат-кьимат лавай хъанай бавчуну бур. Хьхьуниву, дяхтта, цумур чIумал, ча оьвтIий бучIарчангу, бувххун бура къаувкуну, нигьачIаву дусса зунттал ххуллурдайх, балчаннуйгу бурттий, ва лагайсса бивкIун бур инсантал ххассал буллан.
Ца ппурттуву Ккурккуллал шяраваллил сельсоветрая баян бувну бур оьрчI буллалисса хъамитайпа захIматсса тагьарданий бур тIий. Анастасия мугьлат бакъа бивну бур хъамитайпалучIан. Цинявппа лагма лечлай, бан-битан бухлавгун бивкIун бур. Анастасиян хъамитайпа ххассал баврил бакъассагу, ганил оьрчIгу ххассал бансса буруккинттарай бивкIун бур. Ванил ссихIирсса кару сававну ххассал дурну дур нинугу, дунияллийн бувккун бур кIинничалт – оьрчI ва душ.
Цамур чIумал КIамахъалияту мукунма лехха-личIаврий оьвтIий бивкIун бур. Гъумукун бурттигьу увкIун ур кIира зивулийсса къатри леркьун, инсантуран цIунцIияртту хьуну дур тIий. Дахьва вай райцентрдания буккайхту, мукунсса чявхъа-гъарал ларчIун дур. ЦIан дуну, бачин хъанай къабивкIун бур, цищала архIал нанисса ххуллулссаннащал най, ххуллия бякъайкьин нигьа бувсун бивкIун бур. Та хьхьунугу Анастасиял хIакиннал бурж ххинугу, ххишаланугу биттур бувну, ххассал бувну бур инсантурал оьрмурду.
ХIат-хIисав дакъар циксса мюрщултран, оьрмулул бугьара хьуминнан, щавурду дирминнан, аварияртту хьуну цIунцIияртту хьуминнан кумагру бувссарив хIакин-педиатр Анастасиял. Лакрал райондалий дакъахьунссар ва къабивсса, цила пишакаршиву ккаккан къадурсса шяравалу. Инсантал хъин баврицIун, щархъаву ванил буккайсса бивкIун бур медициналул лекцияртту, байсса бивкIун бур маслихIатру.
Шяравун хIакин бувкIсса хIисав шайхту, цинявппа оьрчIру: «Пыпа бувкIунни!» тIий ххаришиву буслан бикIайсса бивкIун бур.
ХIакинну зузисса 25 шинал лажиндарай оьрус хъамитайпа Анастасиял, Лакрал райондалийсса оьрчIал цIуллу-сагъшиву дуруччаврил даву лавайсса даражалий сакингу дурну, хьхьичIунсса ккаккиярттугу хьун дурну дур. Ванил хIала-гьурттушиврийну райондалий хIасул бувну бур медициналул кумаграл дузал бувсса 14 роддом. Ххюлийну чан хьуну бур вилттили оьрчIру литIлатIисса ишру.
Лакрал райондалул цинярда щархъаву фельдшер-акушертурал пунктру тIивтIуну, инсантал медициналул кумаграл дузал бувну бур.
Анастасия Ивановнал сипталийн бувну Гъумук сакин бувну бур дянивсса медициналул зузалт хIадур буллалисса Красный Крестрал ва Красный Полумесяцрал курсру. Шиккун курсирдайн занан бивкIун бур Гъуниннал, Ахъушиял ва Шаржавуллал районнаясса душру. Му бакъассагу, ванил сипталийн бувну тIивтIуну бур оьрчIал багъирдаву зунсса тарбиячитал хIадур буллалисса курсругу. Вай курсру бувккуну бур 50-нния ливчусса зунттал душваврал.
Буттал кIанттул цIанийсса Хъун дяъвилул шиннардий Анастасиял сакин бувну бур дянивсса медициналул зузалт хIадур байсса курсру. Ванил хIадур бувсса душваврал госпитальлай ва фронтрай цикссагу аьралийтурал оьрмурду ххассал бувну бур.
ЦIуллу-сагъшиву дуруччаврил сфералуву Анастасия зий бивкIун бур райондалул педиаторну, хъаннил ва оьрчIал консультациялул хъунмурну, райондалул цIуллушиву дуруччаврил отделданул заведующийну, лечебный объединениялул хъунама хIакиннал хъиривчуну.
1952 -1960 шиннардий Лакрал райондалийсса Красный Крестрал ва Красный Полумесяцрал комитет Анастасия Ивановнал каялувшиву дуллалиссаксса хIаллай, шамийла лайкь бувну бур Республикалул занази ЯтIул Ттугъ ласун.
Анастасия Ивановнал захIматран лавайсса кьимат бивщуну бур хIукуматралгу. 1945 шинал лайкь хьуну бур «За доблестный труд в Великой Отечественной войне» тIисса медальданун, 1944 -1951 шиннардий ДАССР-данул Верховный Советрал Президиумрал ХIурматрал грамоталун, 1946 шинал ванин дуллуну дур «Отличник здравоохранения РСФСР» тIисса хIурматрал лишан, 1956 шинал «Аьрасатнал лайкь хьусса хIакин» тIисса бусравсса цIа дуллунну дур.
Ванил яла бюхттулмур наградалун ккаллину дур халкьуннал чулухасса бусравшиву, «жулва лаккудуш» тIисса цIанин лайкь шаву.
1960 шинал Гъумучату лавгун, МахIачкъалалив ялапар хъанахъисса чIумалгу хIакиннал цила къашайшалтращал дахIаву диркIун дур. Ванин дакIних кIулну диркIун дур цилва хъин бувсса халкьуннал цIарду, цуманал ци цIуцIаву диркIссарив ва цукун хъин дурссарив.
Тания шиннай цикссагу шинну ларгунни, хьунни дахханашивуртту. ЦIу дурккунни Лакрал районгу, Гъумучиял шяравалугу. Шиккусса кIичIирттан дирзунни тарихраву хьхьичIунсса кIанттурду бувгьусса инсантурал цIарду, идарарттал ва къатрал чIирттай ларчIунни аьпалул ултти.
Лакрал райондалул тарихраву лайкьсса кIантту бувгьусса инсантурал кьюкьлуву ­Анастасиял цIагу къалайкьну чIалачIисса дакъар. Цуппа лявхъусса, хъунма хьусса минагу кьариртун, ­аьдат бакъасса зунттал щархъавусса шартIирдай оьрму бутлай бивкIсса оьрус душнил цикссагу инсантал ххассалгу бувну, медициналул чулухуннайсса халкьуннал вихшалагу цIакь дурну, райондалул цIуллу-сагъшиврул тагьаргу къулай дурну, лавайсса даражалий бартбигьлай бивкIссар хIакиннал бурж.
Лакрал райондалул роддомрал къатлун Аьрасатнал Федерациялул лайкь хьусса хIакин Анастасия Ивановна Пыпал цIа дизансса ва идаралул чIирай мармарчарил ула лачIунсса сипталуцIун бакьинссия хъинну чIявусса инсантал.

ХIасан-ХIусайн Шавлухъов