Бусалдаравун агьсса «ччатIул министр»

МахIаммад Айдаев


Дагъусттаннайгу, лакрал дянивгу бусравсса, щарнил жяматрангу акъа къабучIисса ххаллилсса лаккучу, ЧIяйннал шяравасса уздансса агьлу- авладрал арс МахIаммад Айдаевлун вай гьантрай оьрмулул 90 шин бартлаглагиссар.

Лайкьну бувтсса оьрмулул юбилейрайн Дагъусттанал бакIчинал ванан дуллунни 3-мур даражалул ХIурматрал орден. Вай ххарисса иширттащалгу барча ан, «Илчи» кказитрал муданасса дакI тIайласса подписчик хIисаврайгу, жугу оьвчарду МахIаммад Айдамировичлуйн редакциялийн хъамалу.

Авадансса, яргсса оьрмулул ва захIматрал ххуллу бивтсса, хIукуматрал хъунисса, жаваблувсса къуллугъирттай зий ивкIсса МахIаммадлучIа чIявуя жухь бусанмур, жагьилминнан дарсну хьунмур. ЦIу бусса хъярч-махсарттугу буллай, усттарну бусласисса ванал хавардах жугу махъ лях гьан къабивтун, гъирарай вичIи дирхьуну бивкIру.
Республикалул дуки-хIачIи­ялул промышленностьраву хъунмасса захIматрал бутIа бивхьусса ва жяматран мюнпатсса чIярусса давуртту дурсса инсанни МахIаммад Айдаев.
– Ттуйн халкьуннаву «гьарайзу» тIисса ялун цIа дуссар, хъярчлий байбивхьунни цала ихтилат МахIаммадлул. Учайва ванайн «ччатIул магнат», «ччатIул министр» кунугу. ЦIарду цукунсса духьурчагу, пиша яла бусравмур ва аьркинмур бур. ХIазран бакъархха халкьуннаву «ччатIул кьадру кIул къабаннав» тIун бикIайсса. Айдаевлул цIа хъиннура инсантурал зумув дикIайва иникIмалул чулуха цахъи ссуссукьушиву дусса 80-ку шиннардий. Цуварив ва ххуллийн дакIний, мазрай бакъана увккун ур.
Увну ур МахIаммад 1936-ку шинал майрал 27-нний ЧIяйннал шяраву, Айдамирдул ва Тамарил кулпатраву. Айдаев тIисса вайннал фамилиягу буттал цIания хьусса дур. Буттал чулухамургу, ниттил чулухамургу агьлу сий дусса, махъ нанисса инсантал бивкIун бур. Ниттил ппу, ЦIугьурхъаясса Аьли, махъва-махъсса императорнал Думалул Ухссавнил Ккавкказуллал чулухасса депутат ивкIун ур. Вай бивкIун бур хъуннасса аьрщарал, хъу-лухччинул заллухъру. МахIаммадлул ппу Айдамир 30-ку шиннардийва КIапкIайлийн (Владикавказрайн) увкIун, шийхра къатригу ларсун, оьрчIругу цачIанма бувцуну кьяпри бурухлай, маэшат буллай ивкIун ур. Му чIумал МахIаммад мукьра шинавусса оьрчI ивкIун ур. Нину къатта-къушлилсса, ризкьилулсса буллай шяраву дарцIуну дур. Ххуйсса маэшат хъанай, Айдамир иш бавчуну ивкIун ур, амма репрессиярттал мугьалттухьхьун иривну, увгьуну ур. Цаннал хъирив цасса мюрщисса оьрчIругу (шама оьрчI, ца душ) ниттиуссийщал ливчIун бур, гайми чиваркI циняв аьрайн бувцуну. Беслан немецнахь буну, ххуллу лавкьуну, шяравун гьан къахъанай ливчIун бур. Га чIумал цанма дакIний ливчIсса иширттая укун буслай ур МахIаммад. Цуппа ванал щала оьрму дакIний личIансса иширттая хьусса бур.


– Владикавказ шагьрулул дяних най дуссар Терек-нех. Неххал ца чулухалу немецнахьхьун лавгун бия, вамур чулух жу ялапар хъанай бияв. Щин, чани бакъая. Щил ляркъуссияв, балчаннуйсса ца аьрава дия хъунмасса кьали бивхьусса. На га аьраварттуйгу щяивтун Терекрайн щин ласун гьан айвав ниттиуссийл. На тиккун увкIукун, тия чулий неххал зуманив щябивкIун бигьалаглагисса немец хъягу- хъяй, чIукIри буллан бикIайва. Нину дикIайва, му оьрчI гьан маулларда тиккун, цама хъунасса цу-унугу ххал ува тIий, хъювсул дуклай. ЧIивисса оьрчIайн къабитайссар тIий, яла-ялагу гьан айвав ниттиуссийл. Ца ппурттуву жучIан ца полковник увкIун: «Зун шичча бизан багьантIиссар, шиччалу немецнал ласун бюхъайссар. На зу бацIансса кIану хIадур бав», – увкунни. Жу бияв ца ацIния ххюяксса инсан, уссурссу, ссурахъал. Буру ци зунссарив къакIулну буруккинттарай. Мунаяр махъ увкIуна жучIан ца адамина. Га ия ингуш. Цанна цIагу дия Бааьли. – Зул ппу ттул цIа кусса уссур. Цамур кIанайн гьан аьркиншиву дакъассар, зу ттучIан бучIантIиссару, – увкунни. Жу циняв аьраварттай щябивтун, ганал цачIанма бувцунну. Хъунмасса къатта-къуш бия, бугьайсса ахъ бия. Гикку дурккун дия окопру. 5-10 минутрай цал немецнал самолетру дуркIун, ттупру бичлан дикIайва. Жу анаварну окопирттаву лабикIайссияв. Щаллусса кьини буклай, бухлай бизар шайвав. КIира шинай миксса инсантал дукан-хIачIангу бувну, ябувссару га адаминал гай захIматсса шиннардий. Му зат ттун тачIав хъама къабитай, – буслай ур МахIаммад.1943-ку шинал немец Бесланная буккан байхту, вай цала думур-дакъамургу ларсун, шяравун ливхъун бур. Тай яла захIматсса, ккаши-мякьсса чIунну диркIун дур. ЧIаллу, кIучIалу канай, къурнил нувщи бихлай, уртту-щинай бакI буклай бивкIун бур инсантал. – Гьай-гьай, бигьану бакъахьунссия ниттин жу, мукьва оьрчI, ччаннай бацIан бан. «Зингер» тIисса янна дуруххай машина бикIайва жунний, ганий янна дурухлан дикIайва. Цалчин Москавлив на ниттил дурурххусса янналувура лавгсса, – тIий, буслай ур МахIаммад.
МахIаммадлул къуртал бувну бур ЧIяйннал школа мусил медальданий. Ва хьуну ур ЧIяйннал школалул хьхьичIа-хьхьичIсса медалист. Увххун ур Москавлив Дуки-хIачIиялул промышленностьрал технологиялул институтравун. Мивун уххан маслихIат бувну бур МахIачкъалалив Дагвинтрестрал директорну зузисса гъанчу Ибрагьин Абакаровлул. Дуклай дачIи шин ларгун махъ кIул хьуну бур МахIаммадлун цува мукомольный отделениялий ушиву.
– Зу на чун гьан арду? Ци мукомольныйри, на винодел хьун акъаяв лавгсса, гьарайзу хьун шяравугу хьунссияхха, му гъарахъ МахIаммадлучIа ( ЧIяйннал гьарахъ зий ивкIсса даргиричу) ца зуруй лахьхьинссияхха ттун ва даву, – тIий, аьраттал увксса чагъар гьан бувну бур ниттичIан, цаяра оьрмулул хъунасса Ибрагьиннухь цичIав учин къахъанай. Ттул арс чун гьан арду зу, танан ччай бакъанува тIий, аьраттал дурккун дур нинугу. Цахъи махъ бувчIинтIиссар МахIаммадлун цува яла бусравмур, яла аьркинмур пиша лахьлай ушиву. Ва пишалул тIивтIуну бур ванан чIявусса ххуллурду. Цалагу хIарачатрай, бусрав хьуну ур инсантурангу. Ва икъавсса хIукумат дакъар, Американава, Японнава Италиянавун ияннин.


Медалист хIисаврай, хьхьичI­сса кIира шинай ласлай ивкIун ур лавайсса стипендия. Гихунмай, махъ ацIансса, кумаг банссагу цучIав акъа, цала хIарачат цанма буллан багьну бур. Занятияртту къуртал хьуну махъ, общежитиялия арх бакъасса ахънилссаннул базалий вагонну ликкан буллан ивкIун ур. Ца-кIира шинава ванан мунияр «къулайсса» даву дирирну дур. – Яла ттуя хьуссар донор. Цал оьтту буллуну, 300-400 къуруш арцулгу дулайва, га кьинисса дарсирдая тархъан уллалисса справкагу дулайва, дукангу байвав. 45 гьантлий цал цIулагайссар оь тIий, миксса гьантри шайхту, ялагу лагайссияв. Ми гьантри гьаннин ялугьлан икIайссияв, – дакIнин бутлай ур студент заманнул лахIзарду МахIаммад.

1958-ку шинал, институтгу къуртал бувну зана хьуну ур Дагъусттаннайн. Зун ивкIун ур цал Хасавюртуллал мелькомбинатрай хъунама инженерну, яла увкIун ур мура даврийн Щурагьун. Микку зий мукьра шин шайхту, увцуну ур МахIачкъалаллал мелькомбинатрал директорну. Му чIумал ЧчатIул продуктрал управлениялул хъунаману ивкIун ур Вилттащиял шяравасса Давуд Аьзиев. Шанна-мукьра шинава лавгун ур Москавлийн. Тичча, Дянивмур Азиянаву пишакартал аьркинну бур, тайннал ва отрасль дурагу дакъар тIий, гьан увну ур УзбакIнавун. УзбакIнаву та чIумал, мяйжаннугу, цавагу укунсса комбинат къабивкIун бур. Тихун гьан аврия МахIаммад цувагу рязину ивкIун ур.
– УзбакIнаву Кызылтеп тIисса поселокрай увччуну уссар жул ппу. Бутта увччусса кIанттурдайн иян ттул хъунама уссу Аьлигу лавгссия. Ванал Бухарлив Педагогикалул институт къуртал бувссар. Мунияту, навагу кIункIу хьунав, – тIий ур МахIаммад.
КIира шин дурну дур ванал Бухарлив цIуну бувсса мелькомбинатрай хъунама инженерну зий. КIира шинай ивкIун ур Навои шагьрулийсса Мелькомбинатрал директорну. Та шагьрулий бувну бур Эльвира тIимур душгу. Та чIумал хъинну машгьурну бивкIун бур дунияллул чемпион хьусса гимнастка, узбакI душ Эльвира Саади. Танил цIа дирзун дур МахIаммадлул цала душнингу. ХIакьинусса кьинигу ваниха чIалачIин дакъар МахIаммадлун, ванай яла дакI цIуцIимургу, ванаха аякьалиймургу ва бур.
Цува чув ухьурчагу, жулами ххал бувну, миннах шайсса къулагъас дан хIарачат байсса бивкIун бур МахIаммадлул. Ца чIумал тийх ванал цIухху-бусу бувну бур ца полковникнахь Ккавкказнавасса, Дагъусттаннаясса цучIав урив частьраву къуллугъ буллай куну. Укун хьунаавкьуну ур цIана цIадурксса скульптор, Читтурдал шяравасса МахIаммад-Аьли Аьлиевлущал.

Цала давугу ххуйну кIулсса, инсантуращалгу маз лякъин кIулсса МахIаммадлул сий, ваначIансса хIурмат хъунмасса бивкIун бур УзбакIнаву. Тийх ларсун дур ванал хьхьичIра-хьхьичIсса наградагу – Лениннун 100 шин шаврил медаль. Амма кьабитан багьну бур та алжан кунмасса кIану. Хъунама уссу ХIажимуси къашай хьуну, къушгу бувцуну, зана хьуну ур Дагъусттаннайн.
Шийх ванан нукIува цува зий ивкIсса МахIачкъалаллал мелькомбинатрал директорнал къуллугъ бувгьуну, ялугьлай ивкIун ур Давуд Аьзиев. Ва къуллугърай зий шанна шин дайхту, Давуд Сулаймановичлул увцуну ур ва цала хъиривчуну ЧчатIул продуктрал управлениялийн. Шикку МахIаммадлул 7 шин дурну дур. Оьрмулул шинну хьуну, Давуд Сулайманович пенсиялийн уккайхту, мунан кIанай, управлениялул хъунаману ивтун ур. Ва къуллугъ ччисса чIявусса бивкIун бур. Та чIумалсса Обкомрал цалчинма секретарь Умахановлул оьвкуну МахIаммадлуйн, бувсун бур: «На зул министрнащал гъалгъа бувссияча, танал Айдаев акъа цама ивкIссания, кандидатура цIакь къадантIиссия. Так Айдаев… кунни». Укун бусравну ивкIун ур даву канилух дурксса, опыт бусса, сант кIулсса, аьркинний аьркинсса ххуллу ласун кIулсса МахIаммад министртурачIагу, лавайсса даражалул къуллугъчитурачIагу.

– Миннангурхха ххуйсса пишакартал, зузалт аьркинсса, – тIий ур МахIаммад.
Гьар кIанай ккаккан увну ур ванал цува лавайсса даражалул пишакар ва гьунар бусса каялувчи ушиву. Ванал бюхъу-бажар чIалай, обкомрал, Дуки-хIачIиялул промышленностьрал министерствагу дукьан дурну, тай ччатIул заводру, гьарзат, мелькомбинатрахьхьун дуллуну дур. Ххюазара инсан зузисса кьунияхъайсса идарартту диркIун дур ванал каялувшиннаралу. Пенсиялийн укканнин ва идаралул генеральный директорну ивкIун ур. Укунсса къуллугъ бачин бан къабигьассар. Шикку, мяйжаннугу, ляличIисса усттаршиву, гьунар аьркинссар. Гьай-гьай, укунсса кIанттурдай дарцусса, недостача хьусса ишру къавхьуну къабикIайссар. МахIаммадлул ми ишругу кьатIув буккан къабивтун, цаягу инсан суд-диваннахун агьан къаивтун, цала щаллу байсса бивкIун бур. ВаначIа зузиминнан бахтти хьушиврун ккалли бан бучIир, МахIммад кунасса, иш-тагьар бувчIайсса, инсаншиву дусса каялувчи бакIрайн агьаву.

– ЗахIматсса чIун дия 90-ку шинну. Иникьали, ччатI чанну буну, инсантал аьраттал буклай бия. ЧчатIуйн хъунисса очередру дия. Дагъусттаннал ПаччахIлугърал Советрал председатель МахIаммадаьли МахIаммадовлул гьан айвав гьарица нюжмардий тIиссакссагу, телевизорданувух ихтилат бан, инсантал паракьат бан. ЧчатI ххира къахьуншиву бувсукун, рязи шайва, – тIий, дакIнин бутлай ур. Тагьар къулай даву мурадрай, ванал бувну бур цаппара мюрщисса пекарнярду. Мукьва пекарня МахIачкъалалив, мукунма Къизлардай, Хасавюртлив, Избербашлив, Дарбантлив. ЧIявусса инсантурал барчаллагьру ва зукьлурду лайкь бувну бур ванал та чIумал, хаснува 20 азара инсан зузисса «Дагдизель» заводрай пекарня бувну махъ. Щаллусса кьини, кIюрххия ахттакьуннин, даврийсса инсантурахьхьун ччатI къабириллай, авара хьуну бивкIун бур. Вайннан бигьашиву дансса чаран ляхълай, МахIаммадлул цал комбикормарду гьан буллай, подсобное хозяйство дурну дур тикку, яла, 1985-ку шинал, бувну бур пекарнягу.
– На генеральный директорну ивтссара 1980-ку шинал. Ххюра шинава на му пекарня бувссия. Муксса ххари хьунахха тай инсантал. Аллагьнаясса кьисматну кьамул буллай бия. Ттунма кири хьухьунссия. Заводрал бия хьхьирил зуманив профилакторий. На дурсса даврия рязишиврул, та чIумалсса директор Шаумцяннул увкунни, шикку винсса къатта буссар, ччимур чIумал увкIун игьалаган хьунтIиссар. Ттул игьалагансса чIун чув дуссар, учайссия нагу. Инсаннан бюхъайссаксса ттущава шайсса кумаг байссия, – буслай ур МахIаммад.

Ва «нахIусса», бусравсса сфералуву зий МахIаммад Айдамировичлул 60 шин дурну дур. Лайкь хьуну ур личIи-личIисса наградарттан. Миннувух дур орден Почета, ЗахIматрал ЯтIул Ттугълил орден, «За заслуги перед республикой», «За доблестный труд» медальлу, дур чIярусса ХIурматрал грамотартту ва Барчаллагьрал чагъарду. МахIаммад ур Дагъусттаннал промышленностьрал лайкь хьусса зузала, Ккуллал райондалул ХIурматлувсса гражданин. Ккалли дан бучIисса лайкьшивуртту ванал цаймигу дур. Ххаллилсса тарбия дуллуну дур цала оьрчIан. МахIаммадлул ур кIия арс, кIива душ, цанна дакI дакьинну къуццу тIисса оьрчIал оьрчIру ва миннал оьрчIру. Яла-яла, рязийну ур душнил оьрчI Амир Илиясов цала ххуллийх лагаврия. Ваналгу къуртал бувну бур Дуки-хIачIиялул промышленностьрал технологиялул институт.
Оьрму ккавксса, хIал кIул­сса, аькьилсса ­ттатта уши­ву вайнналгу талихIри. МахIа­ммад Айдамировичлул аькьилшиву гьарица увкусса мукъуву, дурсса тIуллаву чIалай дур. Цанна ссуссукьушиву хъанай дунугу, МахIаммадлул гьан бувну бур цала кулпат Москавлийн, тийх дуклакисса душнил оьрчIру цивппалу къабитан, аьркин бакъасса чулийнмай кIункIу къахьун.

– Жагьилсса оьрчIру бигьану хъяврин шайссар, хъунасса инсан чIарав аьркинссар. Ттул иш бигьар, – тIий ур ва. Оьрмулул, захIматрал ххуллий МахIаммадлун чIявусса инсантуращал хьунаакьин багьну бур. – Циняв цаккуццуйссагу къабикIай. Оьккисса щиякIуй къаучара, ттувува битара, – учай. Щала оьрму хас бувсса, цанма ххирасса пишалия уттигу арх увцун акъар МахIаммад. ЦIанасса чIумал тай шиннардий цала бувну бивкIсса хъун бакъасса пекарня зузи бувну ур.
ДакIнийхтуну барча тIий буру хIурмат бусса МахIаммад Айдамировичлухь оьрмулул юбилей. ЦIуллушиву дулуннав, вина ччийкун итаннав, бюхълай личIаннав.

Андриана Аьбдуллаева