ХI.Б. Муркъилинский «Лакку мазрал орфографиялул словарь»

Цаппара хIарпру чичаврил кьяйдарду

Букварду аь, оь
Букварду аь, оь лакку мазрал хасъсса кьакьарттул гласный чIурду ккаккан бан чичайссар.
I.Мукъурттил бакIрай согласныйрдал хьхьичI, ягу мукъурттил вив , ахирданий гласныйрдал хъирив бухьурча, аь, оь баххана къабувну, бусса куццуй чичайссар, масала: аьрщи, аькьлу, аьнакIи; оьнтIа, оь, оьтту; тIааьан, нааьна, маоь.
БувчIин баву. Гласныйрдал хъирив аь, оь хьуна бакьайссар гай мукъурттиву: тIааьн, нааьна, нааьрачи, бааь (бааьв), маоь, буоьр, тIабиаьт; Мамма­аьжа, Мааьбия, Мааьзат; Согласныйрдал хъиривгу – гай мукъурттиву: чIалъаь, пиръаьн, малъоьн.
2. аь, оь мукъурттил вив согласныйрдал хъирив буни я, ю буквардайну чичайссар, цивппагу хъунмурчIин мукъул цалчинмур слограву, масала: ня, бя, бяйкьин, ххяххан, чявхъа, бюрх, кьюрщала, хъюру, къюллан, чIюй.
БувчIин баву. Мукъул кIилчинмур ягу шамилчинмур слограву аь, оь я, ю-лийну чичайссар гай мукъурттиву:
а) Юшяъ, ккарчIюлучIи, цIурюкьин (цIурювкьуну, цIурюв­кьусса), тавакъюъ, ччиккумяв, шанувкьюну (шанувкьюсса), чIенпирюкьу, циняв, битIянхъ, зунняв;
б) глаголданул инкар бай (къа, ма) бутIращалсса мукъурттиву, масала: къа­ххяв­ххунни, мабюкьара, къабюв­кьунни;
в) мархри тикрал хъанахъи­сса цаппара цачIунбув мукъур­ттиву: къяр-къяр тIун, пIяй-пIяй тIун, мяйжа-мяйжанну, жюр-жюр тIун, пIякь-шякь.

Букварду э – е
Буква э лакку мазраву кIива журалул гласный чIу ккаккан бан чичайссар: а) лакку мазрал хасъсса кьакьарттл чIу ккаккан бан (элму, шаэр, эн, Саэд, эялу); оьрус мазравату лакку мазравун бувхсса мукъурттиву (этаж, аэроплан, экзамен, электричество, экспедиция).
3.Буква э лакку мукъурттил бакIрай согласныйрдал хьхьичI, ягу мукъурттил вив гласныйрдал хъирив баххана къабувну, бусса куццуй чичайссар, масала: Эса, энтту, эллаж, Саэдат, маэшат.
БувчIин баву. Кьакьарттул чIу э бакIрай буми махъру вайри: эн, энчI, эллаж, элму, экьи, экьрав, эди, эмарат, энад, Эса, эръэ, тIун, этIа, эц икIан, эччу, эцIа, эшкьи, эялу.
КIава чIу э гласныйлул хъирив буми махъру вайри: Саэд, Саэдат, маэшат, раэят, шаэр, даэ.
4. Кьакьарттул чIу э, му­къурттил вив согласныйрдал хъирив буни, е буквалийну чичайссар, масала: нех, мечI, нетIа, ненттабакI, ппеллитIу, леххан,, хъетI, хьхьем, нехъа, чIентI, чIенпи,, чIенпирюкьу, вечI-вечI.
5. Буква е ялагу чичайссар:
а) оьрус мазрава лакку мазравун бувхсса мукъурттиву, масала: мел, собрание, пионер, тетрадь.
б) цаппара лакку мукъур­ттивугу: чIаен, гьаен, даен, гьуен, ххиен, кIиен, кIура баен, хIуен, каен, чIуен.

Букварду хI, гь
6.Мукъурттиву хI, гь сог­ласныйрдал хьхьичI-хъирив я, ю, е гласныйрду къачичайссар, кIайннул хьхьичI-хъирив так а, и, у гласныйрду чичайссар: хIан, хIун, хIисилу; бухIан, хIуен, бахIин, хIурмат; гьан, гьим, гьулу; мухI, ссихI, махIла; гьагь, бугьан, биргьарав, , ахIвал, АхIмад.
БувчIин баву. Согласный хI гласный я-лул хъирив гай мукъурттиву чичайссар: яхI, яхIлу, ЯхIия.

Буква й
Буква й чичай­ссар личIи-личIисса мукъурттиву гласныйрдал хъирив (ай, ий, юй, яй) , масала: май, майдан,, тай, зий, цулуй, чIюй, мяйва.
7. Буква й чичайссар:
а) предложениелуву обращение бусласисса существительнирдал (цIардал) дайлитIулий, агарда ми существительнирду (цIарду) гласный чIурдайну къуртал хъанай бухьурча, масала: Мусай, шиккун ачу. Аьлий, ва чагъар чича.
б) кIанттул падежрал лишан (суффикс хIисаврай существительнирдал дайлитIулий гласный и-лул хъирив:
чару – чарий – чарийн– чарийх
ка – каний–канийн, канийх
хьхьири – хьхьирий, хьхьирийн – хьхьирийх
ххуллу – ххуллий – ххуллийн – ххуллийх
шану – шаний – шанийн – шанийх
в) кIанттул наречиярттал дайлитIурттаву:
тий – тийн –тийнай – тийх
ший– шийн –шийнай – шийх
кIий – кIийн –кIийнай – кIийх
мий – мийн –мийнай – тийх
г) ЦIанасса чIумул деепричастиярдал ахирданий и-лул хъирив: тIий (балай тIий, аьтIий, къавтIий,тIанкI тIий…) зий (та хъинну зий ур).

Букварду ё, о, ы, ф
8. Букварду ё, о, ы, ф чичайссар оьрус мазравату лакку мазравун бувхсса мукъурттиву, масала: ёлка, школа, колхоз, комсомол, музыка, выставка, фамилия, ферма.
БувчIин баву. КIай чIурду лакку мукъурттиву бакъассар, анжагъ ца мукъуву ф чичайссар: уф учин, уф тIун

Букварду ъ, ь
9. Букварду ъ, ь чичайссар:
а) оьрус мазравату лакку мазравун бувхсса мукъурттиву согласный чIу гласный чIуния личIи бан, масала: съезд, объявление, пьеса, фельетон;
б) буква ь ялагу оьрус мазравату лакку мазравун багьсса мукъурттиву кIукIлу согласный чIу ккаккан бан, масала: большевик, учитель, пальто, роль;
в) буква ъ лакку мукъурттиву гласный чIу бяличIлачIишиву ккаккан бан, масала: бяъли, дяъван, мяъна, вяъда, дюълилсса, неъмат, Муъмин; согласный чIугу гласныйлия личIи бан: шаэръя, малъоьн м.ц.
г) лакку мукъурттиву согласный чIугу гласныйлия личIи бан: шаэръя, малъоьн м.ц.
БувчIин баву. КIа буква (ъ) ялагу гай мукъурттиву чичайссар: дюъ, Маъмун, мяъ, бяъ, вяъ-вяъ тIун, хIурулъэн м. ц.
г) Буква ъ ялагу ца лавхьхьусса согласный чIурду мукъурттил дайлитIурттаву ва суффиксирттаву кунния ку личIи бан, масала, студентътал, депутатътал, курсантътал, ; хасъсса, нясъсса, лавсъсса (ларсъсса) нигьа увсъсса (бувсъсса, дурсъсса), мяшъшиву».
(«Лакку мазрал орфографиялул словарь». Дагъучпедгиз I989. 5-7).

Цалсса на вай правилар­ттайну гьашиву данна. Махъми правиларттаву ва И.Х.Аьбдуллаевлул чирчуми правиларттаву (I998, 2005) личIисса тапаватшивуртту дакъатIий. КIай правиларттугу на ришлашиссара дусса куццуй, цичIав дахханашиву къадурну.
Гихунмай ххал банну ци личIишиву дурив ХI.Б.Муркъилинскийл ва И.Х.Аьбдуллаевлул правиларттал дянив. Утти цукунссаривсса «комиссиялул» «Илчилий» рирщусса ва И.Х.Аьбдуллаев­лулли тIисса «вариантирттал» бакъача, мяйжаннугу цува И.Х.Аьбдуллаев авторсса правиларттал. Мунал 1998-ку шинал орфографиялул комиссиялул хьхьичI бивхьуну бивкIмур ва та чIумал кьамул къадурмур сводрая бакъар ихтилат: му нитти-буттан къадурчIай дурну духьувкун, му И.Х Аьбдуллаевлул свод къахъанахъиссар. Мира правилартту ххал дан багьлай бур И.Х. Аьбдуллаев­лул сакин бувсса «Лакку мазрал орфографиялул словарданул» хьхьичI дуллусса, «Лакку мазрал чичрулул кьяйдарду. Цаппара хIарпру чичаврил кьяйдарду» тIисса бутIуву дуллуминнущал цачIу дирхьуну (2005, с.I5-I6) .

***
ХI.Муркъилинскийл сводраву гласный букварду чичаврил правилар­тту кIидарчIуну дур: цал дуллуну дур букварду аь, оь, яла – букварду э-е ишла баврил правилартту. Яни шикку ихтилат бур кьакьарттул гласный чIурду ккаккан байсса буквардая.
Муркъилинскийл бувсун бур ми чIурдал кьакьарттул гласныйрду ккаккан байшиву, Аьбдуллаевлулмур сводраву ва агьамсса зат кIицI бувну бакъар. Правиларттугу, Муркъилинскийл кунна , кIива бутIуйх дарчIуну дакъарча (цал аь, оь, яла – э, е), ми кIирайрагу правилартту цачIун дурну дур: «ХIарпру аь, оь, э ва я, е, ю чичаврил кьяйдарду» куну. Вай личIи-личIину дулаврил цила логика буссар: аь, оь так лакку мазрал кьакьарттул гласныйрду ккаккан байсса хIарпру, э ва е тIурча личIи-личIисса цаймигу функцияртту бусса хIарпру дур. Яла-яла лакку мазрацIун вай бакьлай бакъар, чара бакъул ишла дайшиву бакъа.
Вай буквардан хас дурсса правилартту укунсса дур:
I) Муркъилинскийл бувсун бур букварду аь, оь, э чичайшиву мукъул бакIрай (аьрщи, оьтту, энтту) ва гласный чIунил хъирив (тIааьн, буоьр, маэшат). Мукунсса мукъурттил сияхIгу дуллуну дур (бувчIин баву).

Ялагу бувсун бур ми бикIайшиву согласный чIурдал хъиривгу (чIалъаь, пиръаьн, малъоьн).
Вара правило, кIидарчIуну, Э.Аьбдуллаевлул тIалав бувну бур кIива слог буми мукъурттиву цалчинмур слограву я, ю, е бивхьуну, кIилчинмуниву а, у, э бишин: тIяан, шяриат, шяир, мяу …
Хъиннив укун? Ттул пикрилий, къахъинни. Вай мукъурттиву жува хъинну мяълумну зумух ласлай буру гласныйлул хъиривсса аь, оь (шяир цалсса цува итанну), мунияту му чIу аьркинни аь, оь буквардайну ккаккан бан. Му авторнан цанмагу бувчIлай бухьунссия, цивува словардануву чивчуну бур тIааьн, шариаьт (маоь бувагу бакъар). Ялагу цалчинмур слограву я, е, ю бихьлан ккаккан бувну бур вай мукъурттивугу: мялъун, чIялъа , перъан. Вагу аьркинсса правило дакъар. На маслихIат бавияв вай махъру ъ знакгума дукьан дурну чичлан: малоьн, чIалаь, пираьн. Циван? Вай буквардал, цивппалу зумух ласайни, кIива чIу ккаккан байссар: ларингал ъ (яруссаннал, даргиял ва чIу ккаккан бай буква гI ишла бувну), мунияту ва хьхьичIмур согласныйлия личIину зумух ласайссар (укун чичарухха жура цачIун дурсса цIардугу: МахIаммадаьли…). Яни, согласныйлул хъирив кьакьарттул гласный я, ю, е бухьурча, га ца слог хъанахъиссар, аь, оь бухьурча – га согласныйлия личIину слог буллалисса чIури: мал-оьн, пир-аьн, чIал-аь.
Кьакьарттул гласный чIурду согласныйрдал хъирив я, ю, е буквардайну чичин ккаккан баврил правило кIива словарданий ца куццуйсса дур.
Гьай-гьай, лакку мукъурттиву ттунгу къаххуй бизай букварду э, е ишла буллалаву. Бюхъанссия ми бакъанмагу дузал хьун, диркIссания ми ца куццуй ккаккан бансса каши (масалдаран – мудан аь, уь, иь буквардайну) Амма дяния бивзун мукунсса «революцияртту» дуллан къашайссар, муниятур Э.Аьб­дул­лаевлул реформар­ттал проект (1998) кьамул къадурну диркIссагу.
Амма му э буква чанну ишла булланссагу сант дурхха жула. ЧIявумур чIумал жува э-лун, е-лун кIанай зумух ласару и, хаснува мукъурттиву кьакьарттул согласныйрду гъ, хх, кь бусса чIумал. Бурги, цIана циняв чичлай бур гъилисса, Ися (гъелисса, Эса чичин аьркинну бунува). Бюхъанссархха беса къачивчуну бися чичин. Щин аьркинсса правилори кьакьарттул гласныйрал буква так цалчинмур слограву чичин ялув бухIлахIисса правилагу? Му дукьан дарча, бюхълай бур чичин ятIюлсса (ччайнугу-къаччайнугу буква я шикку жува буккинтIиссар /йаь/ кунма). Мукун чивчуну ккавккунни ттун жула луттирдайгу, аьркинну бухьурча, ккаккан бангу хьунссар. Мукунма бюхъанссар кьакьарттул гласный­рду чичаван кьакьар­ттул согласныйрдащал ми бусса чIумалгу, так ца слограву бакъача, аьркинний, баллалисса куццуй. Бурхха жула ми чIурдайну личIи хъанахъисса махъру: лиххан – леххян, букьан – бюкьян. Му правило дунутIий, исключенияртту кунма ккаккан бувну бур цIурюкьин, шанувкьюну, ттиркьюкьи.
Буква э-лул хIакъираву ца-кIива махъ уттигу.

Аслийсса лакку мукъурттиву мукъул бакIрай му кьакьарттул гласный хъинну чанну хьунабакьлай бур: эмарат, эн, эоь, эччу, экьи бутан, энчI, эц икIан, эялу. ЧIявумур чIумал му бур аьраб мазрава бувкIсса мукъурттиву: эбадат, эбрат, элму, эшкьи ва ц. Вайгу бюхъанссар цамур куццуй чичлан, кьакьарттул гласный кIилчинмур слограву ишла бувну, ягу э-лун кIанай и ишла бувну: ибядат, ибрят, илмю, ишкьи. Ттул пикрилий, цичIав зарал лакку мазран къахьунссия. Мунияту чIявуссаннал шяир, Сяид, дяи чичлан бивкIунни ми правилартту дукканнинма (э-лул къаххирашиврул, му мазран бакьлай бакъатIий). Шиккува учин, ми кьакьарттул гласнырдал репутациягу жучIара ххуйсса дакъар: маз хъяврин байни, кьякьлухун ишайни марцIми гласнырдаягу кьакьарттуми буллан бикIайхха (масала, Дюкью тихуннай!).
Гьай-гьай, оьрус мазрава бувкIсса мукъурттиву э, е чичлачаву – мугу бур чарабакъул иш, жува ми махъру ишла буллай бухьувкун. Амма лакку мазравусса кьакьарттул гласныйрду тIайлану зумух ласнан оьрчIан лахьхьин буллан багьлай бур.

Мива е, я, ю-лул проблема лакку мазраву цамургу дур: миннул ялув бувхIуну бур, оьрус мазраву кунма, кIи-кIива чIу ккаккан баврил гьивугу: баян (байан) гьуен (гьуйин), буюр (буйюр). Ххишалдаран, мукъул бакIрайгу, гласныйлул хъирив буний я-лул цаппара мукъурттиву ккаккан буллай бур чIурду /йаь/: ятIу­лсса (шиккуния бюхъанссия ятIюлсса чичинча), эялу (бюхъанссия иялу чичин, амма микку я-лухь кьакьарттул чIу ккаккан бансса кашигу дакъар). ХIазран бакъая аьпабиву М-З. Аминовлул буква яь ляхъан бувсса. Мукунсса махъру чIявусса бакъар, ттул сияхIраву бур: ябишин, ябу, явш бикIан, янхь, ярав багьан,сияхI. Шиккугу багьлай бур орфоэпиялуцIун дархIусса давуртту дуллан.
Укунсса тагьар дур жула словардаву кьакьарттул гласный чIурду чичаврицIун дархIусса. Ттул пикрилий, цIана зузисса ХI.Б. Муркъилинскийл правилартту къулайсса дур, И.Х.Аьбдуллаевлул дуллуминнуяр (ми авторнал цалагу цивппа словардануву буллусса мукъурттивугу ишла къадурну дур, махъру цIана зузисса кьяйдардай чивчуну).
Ялув на кIицI кьакьарттул гласныйрду чичаврил правилартту цукунсса дуссарив. Бусав вай правиларттацIун дархIуну дан хъанахъисса цаппара къулайшивурттаягу. Цаламур пикри буккултралгу бусанссар тIиссара.
Ва масъала бавхIуну бур хIарпру гь, хI ишла даврицIунгу, хIарп ъ ишла даврицIунгу. Миннуя ихтилат гихунмай банну.

Р.ХI.Эльдарова