Дургьумуниягу, дугьанмуниягу

ДуркIунни инт, аьрщараха зузиминнал ка цIаравусса чIун. Бувккунни хъуруннайн хъузалт. Республикалул аграрийтурал цIана дуллалисса давурттал ялувсса ихтилат хьунни экономикалул элмурдал доктор, Дагъусттан Республикалул шяраваллил хозяйствалул ва продовольствиялул министрнал цалчинма хъиривчув Шарип Шариповлущал.


– Шарип Исмяилович, ссая дайдирхьуну, ссайн дирну дур инттусса къурнил давуртту?

– Ва шинал жулла республикалий дугьантIиссар 225, 5 азарда гектар аьрщарал. Вайннува къалмул культурарду дугьантIиссар 60 азарда гектарданий, кормалун ишла дувайми культурарду – 96 азарда гектарданий, личIи-личIисса ахънилсса – 40 азарда гектарданий, ахънилссаннуву агьаммунин ккаллисса нувщи – 18 азарда гектарданий, бахчалулсса – 7 азарунния лирчусса гектарданий, технический культурарду – 4,5 азарда гектарданий.

Гъайучайсса аьрщарай бугьан аьркин хъанай бур сайки 13 тонна гьаннарал, вайннува цIана щаллуну бур 75 процент. Аьрасатнал Шяраваллил хозяйствалул министерствалул жуй бивхьунни бигар – шайссаксса чIявусса жулвами, билаятрал селекциялулми гьанна бугьлан. Жу ва даву, чIярусса цайми кунна, районнайх дарчIуну дуллай буру.
Ишла дувантIиссар16 азарда тонна минерал оьргъашиврул, вайннувагу 9 азарда тонна – инттусса къурнил давурттаву.

Мартрал 27-мур кьинилийннин дургьуссар 28 азарда гектар аьрщарал, вайннувагу чIяруми чIяру шиннардий ххяххайсса уртту (люцерна) – 12 азарда гектарданий, къама – 8 азарда гектарданий, ца шинал (однолетние) уртту – сайки 4 азарда гектарданий, ахънилсса – сайки 3 азарда гектарданий, нувщи – 2 азарда гектарданий.
Гьашину 500-нния лирчусса гектарданий бугьан ккаккан бувсса багъру цIананин 432 азарда гектарданий щаллу хьуссар, вайннува 385 гектар – садоводствалул центрну хъанахъисса Сулайман Стальскаллал райондалий.

Районная тIурчан, дугьайсса аьрщарал яла хъуними дур Къизлардал райондалий (37, 300 азарда гектар), Хасавюртуллал райондалий (30 азарда гектар), Тарумовскаллал райондалий (сайки 18 азарда гектар). Хъирив дур Бабаюртуллал район (12, 5 азарда гектар) ва Нугъайнал район (12, 5 азарда гектар).

– Лакрал районнай дугьайсса аьрщи цуксса дуссар?
– ЦIуссалакрал райондалий дугьантIиссар 3, 557 азарда гектарданийсса аьрщи. Вайннува цалсса дургьуссар 55 гектар. Лакрал райондалий – 2, 475 азарда гектар ва Ккуллал райондалий 1, 92 азарда гектар. Вай районнай цалсса аьрщарай дугьаймур дугьлай къабайбивхьуссар.

– ЦIана шяраваллил хозяйствалуву дуллалисса ялагу ци давуртту дуссар?
– ЦIана чара бакъа дуван аьркинминнувух кIицI лаганна саранчалийн къаршисса давурттугу. Саранчалул махъсса шиннардий жун дулланмур чан хьун къадитай. Дургьумур, ххяхлахимур ва зиянчиная дуруччинсса давурттан республикалул бюджетрава ккаккан бувну буссар 25 миллион арцул. Саранчалущалсса талатаврицIунсса давуртту дувантIиссар 35 азарда гектарданийсса аьрщарай, цIана вайннуйнсса хIадуршинна дуллай буру.
– Мартрал 28-29-нний ва апрельданул 5-нний республикалий ларчIсса гъараллайну шяраваллил хозяйствалун ци зараллу хьур?
– Махъсса ппурттуву республикалул шагьрурдай ва чIяруми районнай ларчIсса гъаралуннил шяраваллил хозяйствалунгу зарал биян къабувну къабивтунни, цин лархьхьусса захIматшивуртту дунни. Ва ппурттуву цаппарасса ахъулссаннул мурхьру, хъунмурчIин ахъвазандалулми, тIутIайх бивчуну бия. Лахъи лавгсса марч ва гъарал сававну, вайннунгу зарал хьуссар.

Мартрал ахирданий ларчIсса гужсса гъараллая махъ на нава лавгссияв Дарбантуллал райондалийн. Республикалул шяраваллил хозяйствалул министр Шамил Рустамович лавгссия Хасавюртуллал райондалийн, ванал цама хъиривчув – Бабаюртуллал райондалийн, ялтту буккан, бивсса зараллан кьимат бищун.
Министерствалий сакин був­ссар цува министр бакIчисса штаб. ХIакьину хьусса зараллацIун бавхIуну аьщуйн щусса цифрарду буцин къахьунссар, щин къаларгсса, дуккан къадурсса кIанттурду бунува. Цалссарив учин бюхъанссар ттинин дургьумур къачансса лирчIшиву щиналу, хъунмасса хIаллай щиналу личIавриягу я аьрщаран, я ваний дургьумунин мюнпат бакъашиву.
Дарбантуллал райондалий чимус бувгьусса аьрщи, Ахъушиял райондалий ссуттил лачIа бувгьусса 70 гектарданийсса аьрщи дяххан дурну дия гъараллал. Мукунма Буйнакскаллал, Дарбантуллал, Бабаюртуллал райондалий бувгьусса ссуттил лачIангу, Къумтуркъалаллал райондалий бувгьусса нувщунгу, Дарбантуллал райондалий бувгьусса каландалунгу зараллу хьунни. Дарбантуллал ва Табасараннал районнай щиналу ливчIунни багъру ва виноградникру.
Республикалул районнай ливтIусса гъаттарагу (оьллу, ницру, ятту, дучри) къачансса хьунни. Гъуниннал, Ахъушиял, Казбековуллал ва цаймигу районнайсса фермардан зараллу хьунни.

Шаймур буллай буру ва махъ ларчIсса гъараллал, ялтту ларгсса щинал биян бувсса зараллу бухлаган буван ва зумарду цIакь дуллай, ялунгу укунсса гъараллу ларчIсса чIумал щин къаххяхханшиврул.
– ЦIана щаллара дунияллуцIун гьавалулмур тагьаргу даххана хьуну ­дунуккар…
– ТIайлар, хьхьичIва жунма ялагу кIулну бикIайва гьава ци чIумал цукунсса бикIантIиссарив. ЦIанарив дур дунияллул гьаварал тагьар, погода цалий къадарцIусса, цакуну даххана хъанахъисса чIун. Мунияту жулва агьаммур мурадгу, гьарцаманал цала-цала кIанай, вай шартIирдацIун даркьуну жулла даву давур, вайннун лавхьхьуну къуццу тIун лахьхьавур.
ТIабиаьтращал ччалан къашайссар. Шикку яла агьаммур – кIулну ва хIадурну бикIавур, уку-укунсса чIумал хьун бюхъайсса зараллу чан буваншиврул.

– Ахир мукъун ци учин бюхъанссар?
– Аграрийтурал ва интту щаллу бувансса масъалартту ттигу къачанни, гьарцаманан кIулссар цайвасса бигар. Агьаммур – хьумунил ялув пикригу бувну, ччимур ЧС-райн хIадурну бикIавур, аграрийтал бикIу, махъсса инсантал бикIу, гъараллу чIяру хьурчангу, гъараллу дакъа, цимурца кьакьларчангу. Ва ххуллийсса чаранну биттур буллай бачин хIарачат буллантIиссару жу гихунмайгу жулламур давриву, укунсса тагьар хIасул хьусса чIумалсса цайми регионнал практикагу, цайминнал дуллалимургу дарсну лаласлай.
Зунгу, занангу цIуллушиву дулуннав. Оьмунища бурувччуну лякъиннав.

Бадрижамал Аьлиева