Дяъвигу, дингу

Аьрай, ярагъ бакъассагу, аьркинни дакIнил кьянкьашивугу, гуманитар кумаграцIун рувхIаниймур кумаггу. Ва кIанттул агьамшиву чIалай, жулва аьралийтурал чIарав бацIан, дакIниймур ласун 2024-ку шиная шинмай диндалул къуллугъчиталгу заназиссар СВО-райн. Вай гьантрай «Илчи» кказитрай хъамалу уссия укунминнавасса ца, 5-мур армиялул командующийнал кумагчи Бариев МухIаммад-Маннар Билаллул арс.

Ва Зумаритаврил байран хьуну махъ ца-кIива гьантта буван увкIун ия шавай. Вай гьантрай МухIаммад-Маннардул дуванмур къачанъя. Цайминнуя къатIий, шилува, шагьрулий, гьуртту хьун аьркинну бия Дагъусттаннал муфтинащалсса хьунабакьаврий, иян багьлай бия буттал шяравун Хьурив, нитти-буттачIан. ЧIирисса чIумух, дуван аьркинсса чIярусса давурттах къаурувгун, ванал ляркъунни чIун кказитрал коллективращал хьунаакьинссагу.
– МухIаммад-Маннар, ттигъанну жура хьунадакьарду ислам диндалул агьулданун яла бусравмур ва ххирамур байран. Буси цукун гьан бувссарив СВО-рай Рамазан барз, цукун хьунадаркьуссарив Зумаритаврил байран.
– Цалчин, дакIнийхтуну барча тIий ура ххирасса лакрал миллатрахь ларгсса Зумаритаврил байран. Зу дургьусса зумарду, дурсса дуаьрду, бувсса хъинбалартту АллагьначIа кьамулну лякъиннав. Мукьахуннайгу чIярусса шиннардий зумарду дугьлансса тавпикь дулуннав. Миллат тIутIайх бичиннав.
Зурдардиву яла бусравсса, кьимат лавайсса барз, Аллагьнайн щукру, ххуйну, иширттал, давурттал чулуха буллугъну гьан буван бювхъунни. Гьарца иян шайнийн ивну, зумарду дургьуминнащал щяивкIун, архIал итадаркьуну, таравих чакру ва диндалул цаймигу тIалавшиннардугу, суннатмургу щаллу дурну. Тийх, «тыловой районну» тIий, авлахъирттай, лесополосалий буссар полкру, бригадарду, батальонну. Чун бургарчангу, ча-чунгу хъуругу, вацIригу, гьарца лесополосалий аьралий бутIригу буссар. Гьарца аьралий база бусса кIанай тIалавшинна дуссар мизит, килиса, дацан (буддистътурал храм) бикIаву. Аьрщарал ялув кIий цичIав дакъассар, думур аьрщарал луври дусса. Мукунма мизитругу. КIива-шанма кIанттай блиндажирттаву буссар. Ттул мурад бия Рамазан зуруй жулва аьралийтал бусса кIанттурдайн ияву, миннащал щяикIаву. Шиха гьан дурсса «гуманитаркагу» ххуйну лякъайва аьралийтуран зума итадакьлакьисса чIумал.
Ва ялагу, Луганск, Донецк, Мариуполь, Бердянск, Мелитополь жулва шагьрурду бур, тикку чIявусса инсантал бур жула шиха бувкIсса, къатри дуллай, ххуллурду буллай, цайми-цайми давуртту дуллай, шагьрулул идарарттай зузисса. Вай шагьрурдайгу дуварду хъунисса ифтарду, шиха «Инсан» фондралгу кумаг бувну, тийх буцири дагъусттанлувталгу бавтIун. Укун, дяъвилул цIарачIагу диндалул аьдатру дачин дуллай, шаймур буллай буру.
– СВО-рай диндалул къуллугъчитурал ци даву дуллай буссар?
– Жу, имамтал, хъанахъиссару армиярдал командующийтурал кумагчитал (дин дуллалиминнащалсса давриву). СВО байбишайхтува къабивкIссар тийх диндалул къуллугъчитал. Так 2024-ку шинал ахирдания шинмайри тихун официальныйну имамтал тIайла буклан бивкIсса, хIукуматрал бувсса хIукмулийн бувну. СВО-рай талай гьарца диндалул агьлугу бухьувкун, аьрай духовенствагу дакъа чара бакъашивугу бувчIуну. Вай тIалавшиннарайн бувну, лавгра нагу тихун, контрактгу чирчуну, ттущава шайсса кумаг бувансса, жула инсантурал чIарав ацIансса ниятрай. Тийх хъунмурчIин шанна конфессиялул, шанна диндалул аьралийтал бур: бусурман, ххачпарас, буддистътал. Буссар вай занансса мизит, килиса, дацан.
БакIрайра тийх шартIру къадикIайва, бувчIайсса зат бакъая, лагмава солдат, танкарду, ча-чунссагу лухIи аьрщарайсса (чернозем) кьяркьи, ппив-ххив хьусса, хъунтIуллив дусса ххуллурду. ХIалли-хIаллицIух тIий, лахьлай, кIул хъанай, аьдат хьунав, гьантта икIу, кIанттун лахьхьу тIисса кунма.
БакIрайва мизитгу къаби­кIайссия. 2025-ку шинал январданий буллай байбивхьуну, Рамазан зуруй бувну къуртал хьунав мизит, ларгсса шинал цалчинсса таравих чакгу бувссар тиву. Мизит буллалисса чIумал жула шихасса чIявусса оьрчIругу лагма лавгуна. Гьарцаннал цащара шаймур дурну, щаллу хьуссар полигондалийсса мизит. Диндалулмур ххуллу-хха бакъассагу, кумаг бувару замполитътурал давривугу. Миннащал архIал аьралийтурахь, бусан жува шикку ци дуллалиссарив, циван бавтIссарив, щил, ссал цIанийсса дяъвирив. Пропаганда му гужсса затри. Замполитътал цимурцаннул хъирив лаллай бакъар, мунияту гьарца диндалул инсантуран цала диндалул вакил язи угьансса хIукму бувссар.
– Ттигъанну редакциялий хьусса Аьрасатнал Виричув Сухраб АхIмадовлул куна «на войне без Бога никак» куну…
– Мяйжанссар. Мукунма дагьну нанисса самолетравугу атеистътал къабикIайссар тIисса махъру бур. Передовойлийгума дин-чак дуллалисса, тукун захIматсса шартIирдаву бунагума зумарду, царагу лях гьан къадиртун, дугьлагьисса бур. Полигондалий ва чулуха ялагу бигьашиву, щин тIий, цамур тIий духьурчан, передовойлийминнал оьрму най бур аьрщараву дурксса ца нуххуву, дукаву, хIачIаву, уттуишаву, гьарца зат ца кIанай. Чаклийн биссунсса щингу чув дикIави, хIачIанссарагу мудан къадикIайсса. Укунсса кIанттурдай аьрщарай бивссуну бувайссар чакру.
Учин ччимур вари, шаппа-шаппа, дяркъуссагу, гъилиссагу щингу, цайми къулайшиннардугу дусса кIанай чак къабуллансса, диндалул цаймигу тIалавшиннарду биттур къадуллансса багьантту ляхълай бикIай, дакIнийхтуну ччиманал тукунсса кIанайгума дуллай бур.
ЖучIан гъан хъанай, тIун бикIайва, жун хасну зу биял хъанай бакъаяв тIий. Аьралийтал мюхтажну бивкIун бия дакI кIидачIинманах. Ца оьрчI буслай ия, цув автоматралнияргу, бронежилетралнияргу Аллагьнайнсса дуаьрдал урувччунна, цала тийхссагу, шийхссагу цинявппа кьатI бувну, цув ливчIунна сагъну тIий. Мяйжаннугу, Аллагьнайнсса таваккулданул, дин щаллу дуллалаврил бигьашиву, куклушиву дуллай бур тIун бикIай аьралийтал. На миннахьхьун дуаьрду, аятру чивчусса луттирду, чIапIив дуллан икIара.
– Ислам дин кьамул дурсса ишругу шайрив тийх?
– Шайкьай, цивппагу къачансса. Цакьни щаллусса кулпатгума (ласгу, щаргу, шама оьрчIгу, арснал щаргу) бувкIуна ислам кьамул дуван. Полигондалийгу чIявусса бучIай ттучIан дин кьамул дуллай. На тайннахь цIухлан икIара, зуй щилчIав гуж бурив, дин кьамул дува тIий ахчусса ияв цучIав тIий, агана мукун бухьурчан, къабучIиссар дин кьамул дуван, исламраву гуж бувну дин кьамул дува тIисса кIану бакъассар, мукун тIисса бухьурчан, ттухь бусира тIий. Бакъар, учай, жун зул дин, багьу-бизу, куннал кув бугьаву, чIарав бацIаву ххуй дизлай дур, жунма ччан бивкIунни куну. Мукун, ттучIа ттучIара ца 15 инсаннал кьамул дунни жулла дин. Мариуполлайгу ца 20-ксса инсаннал кьамул дунни так ца ттучIа.
Полигондалия ххювагу чаклийнгу бучIай цIуну дин кьамул дурсса оьрчIру, цанма къакIулмургу лахьлай, цIухлай бикIай. Ца оьрус оьрчI тикку кьуран буккингума лахьлай уссия.
– Къачансса шай «та жула дяъви бакъар» тIисса…
– Аьрасатнаву ялапар хъанай бур 15 миллион бусурманнал. Туну, цукунни му хъанахъисса «къажула дяъвину». Жува цаягуния шичча ивзун цамур кIанайн чунчIав най бакъару, шикку хIакьину жувагу, жула оьрчIругу, оьрчIал оьрчIругу бур яхъанай, гихунмай вайннал оьрчIругу яхъананссар, Аьрасатнан, оьруснан оьккимур хьурчан, жунмагуния ххуйну къабикIанссар. Мунияту жула мурадгу, шайнал шаймур бувну, чIарав бацIавур.
ХIакьину, тийх бакъассагу, шийхгу гужну най бур жулва жагьилтурайн тIайла бувсса ментальный дяъви. Тийх ярагъуннищалсса дяъви най бухьурчан, шийх идеологиялулмур дяъви най бур, цивппагу тийх-шийх щябивкIун, интернетравухчин (телеграм тIий, цайми ххуллурду тIий) жула халкь гьалак буккан, баччан буллай.
– Ина чIявуну Дальний Востокрайнгу ияра…
– На СВО-райн Дальний Востокрая, Приморскаллал крайрая лавгссара. Ванил мяънагу укунсса хьунни. Дальний Востокрал Муфтиятрай имамтал биял къахъанай, Дагъусттаннал Муфтиятрахь тавакъю бувну бия кумаг бувара куну. Жула муфтинал, та коронавирусрал чIумал кунма, хIукму бувна билаятран захIматсса чIумал диндалул чулухасса кумаг буван, чIарав бацIан. Нагу, Муфтиятрал зузала хIисаврай, муфтинал ниятрайн бувну, лавгссара тихун.
На Владивостокрайн, Уссурийскалийн леххара. КIива барз СВО-рай бувара, кIира-шанна нюжмар – Дальний Востокрай, жулва «срочниктал» бусса кIанай тайннащалмур даву дуллай.
ХьхьичIва бикIайва армиялий чак буван къабитай, къашай тIий. Тти гьарца частьраву буссар чак бувайсса къатта, циняв шартIру, мизитру.
Къачанну баяйва жула дагъусттанлувтал бивну бур, цурив авттун ур тIисса хаварду. Укунсса ишру къахъананшиврулгу зузиссару жу срочниктуращал.
– Вила давриву яла захIматмур?
– Яла захIматмур… Дуван захIматсса ягу къашайсса даву дакъар. Дяъви бур дяъви. ЗахIматмур му – цIуну бувкIун, кIира-шанна нюжмар хIадур хъанай полигондалийгу дурну, ттула дустал, уссурвал кунма гъан-мачча хьусса, архIал щябикIлай, бизлай, канай, чакру буллай бивкIсса аьралийтал аьралий заданиялия махъунмай зана къабивкIсса чIун дур.
– Вила пикрилий, дяъви байбивхьуния шинмай украиннал халкьуннал бакIравусса пикрирду, дяъвилухсса бургаву даххана хьуну дурив, цивппа тайннан къааьркиншиву, цивппа ишла буллай бушиву бувчIуну бурив?
– БувчIуссагу бур, къабувчIу­ну, цаламуний бавцIуссагу бур. Жула шийхгу бурхха личIи-личIисса пикрирдал заллухъру, дяъви байбишаву къатIайлассар тIутIиссагу. Мукунма тийхгу, хьхьичIва чапхуншивуртту дуллалисса бандеровцынай аьй дуллалиссагу, аьй лихлахиссагу, тихаллил хъяврин бувшиву бувчIлачIиссагу, къабувчIуну талатиссагу. БувчIуну лякъиннав. Жуйнма къаччан бивкIсса, ххавхсса гъан-маччамигума бурхха, жува цайнма ххявхссару тIий. На тIун икIара, цIана на бувгьуну канил автомат, вийн бурган буварчан, махъуннай ина ци-дунугу гьим, вила инава уруччинмур буванссархха, хьхьичI американал базарду тIитIлай бунува, жу щябивкIун бикIан аьркинссияв тIий. Тикку Ираннайн ххявххунни, тийнмай цайминнайн гьужум бунни, тайннахь ссихI дукканссарив цучIав акъар, оьрусми оьккисса хъанай бур. ЖучIанма бияннин тийхва бацIан баву тIайлассар.
Донецкалийсса, Луганскалийсса халкь жуйнма бусрав-барчаллагьрай бур. Махъминнангу бувчIуну лякъиннав цивппа ишла буллай бушиву. Ччясса мутталий паракьатшиву ликканнав аьрщарайн.
Бадрижамал Аьлиева