Аьбдулмуслим Аьбдулмуслимовлул докладрава
Шяраваллил хозяйствалуву ласайсса бакIлахъру гьарза хьунни 3,1 %, номинал журалий бусарча, махъсса 5 шинал мутталий –120 млрд къурушраяр ххишалану.
Строительствалул давурттал лагрурду 2024 шиналнияр лахъ хьуну дур 2,7%. 2025 шинал инвестицияртту гьарза хьуну дур 26,4% ва лархъун дур 540 млрд къурушрайн, му уттинин республикалий къархьусса ккаккияр, му хьуссар региондалий цаппара хъунисса инвестициярттал проектру бартдигьаврийну.
Промышленностьрал производствалул индекс ларгсса шинал ялавай багьну бур 5,3 %, му тIайла бацIлай бур СКФО-лул дянивсса ккаккиярттайн (94,6%). Махъсса 5 шинал мутталий Дагъусттаннал промышленностьрал комплексрал дуккан даймур гьарза хъанай дия 10%.
Муштаринал рынокрал маша баврил давурттавугу чан-кьансса бунугу лябукку хьуну бур. Розницалий маша баву гьарза хьуну дур 0,5 процентрал ва арцуйну хьуну дур 1 трлн къурушраха лирчусса.
Республикалий лахъ хъанай бур харжру, 2025 шинал харжру лахъ хьуну бур 13,3 %, амма, инфляциялул ишру хIисаврайн лавсукун, харжру лахъ хьуну бур сайки 3,7 %.
ЗахIматрал рынокрай тагьар цалий дарцIусса дур. 2025 шинал хIасиллайну, аьмсса даву дакъашиврул даража (дянивну шинал мутталий) бия 10,9 %. (2024 шинал –11,2%). Шинал ахирданийннин сияхIрайн ларсъсса даву дакъашиву – 0,3%. СияхIрайн лавсъсса даву дакъами чан хьуну, ливчIун ия 4 азаллий 800 инсан.
Тамансса гьарза дан бювхъуну бур жула нологирттал доходру.
Дагъусттаннал цачIусса (консолидированные) бюджетрал доходру гьарза хьуну дур 37% (сайки 25 млрд къурушрал) ва хьуну дур 91млрд къурушраха лирчусса.
2925 шинал дайдирхьусса национал проектру бартдигьавриву тамансса хьхьичIуннайшиву хьуну дур, му мукун бушиву кIицI бувну бур федерал даражалийгу. Проектру бартдигьаврил давурттан харж дурну дур 99% арцул.
Прорывной проектру бартдигьавривугу гьарца чулухасса хьхьичIуннайсса хIасиллу хьуну дур. 2026 шинал январьданул 1-нний дучIан дурну дур 111 млрд къуруш, миннувату частный инвестицияртту – 77 млрд къуруш, дузал бувну бур 3,4 азарва зузи кIану.
Махъсса ххюра шинал мутталий республикалул хьхьичIунсса кIанттурду бугьлай дур энергетика дуккан давриву. Республикалул аьмсса ВИЭ-лул кьуват (мощность) хьуну бур 270 МВт, республикалул кьуватрал балансраву мунил бутIа бур 12 % (2020 шинал–01%). ЦIанасса ппурттуву зий байбивхьунни бургъий станция ва цалчин ярглий мурчай станция. Пландалий бур 2030 шинайннин му ккаккия диян дуван 25 %, уттигу 6 хъунисса проект дузрайн дуккан дурну.
Дузрайн дуккан дуллай бур Чиркей–Махачкала–Каспийск щинаххуллу (водовод) баврил хъуннасса проект. ХIадурну дур ванил 87%. Ва щинаххуллул махъ МахIачкъала ва Каспийск шагьрурду умуд бишинну щаллу буллантIиссар ххуйсса щинал.
2025 шинал Дарбантуллал райондалий бакIуйн буккан бувссар 200 азарда тонна цIинцIал шинай личIи дайсса (мусоросортировочный) комплекс. Къумторкъалаллал райондалий бувссар ишла дуван къабучIисса ТКО-лул шинай 300 тонна дуччайсса полигон.
Ми объектру ччясса мутталий бан бювхъуссар федерал кумаграйну.
Промышленостьрал ва машлул бутIуву махъсса шиннардий бугу бувну, зийгу бур турбарду байсса заводру, усру дайсса фабрикартту, стеклотара дуккан дайсса ттизаманнул цехру, строительствалул ва отделкалул материаллал производствалул комплексру, картондалул тара дуккан дайсса предприятие, бувну бур Ухссавнил Ккавкказнаву ца яла хъунмур дукиялул ва дукиялул дакъамур хъуслил Оптово-распределительный центр. Республикалул инвестортуран буллай бур гьарца чулухасса кумаг: укра аьрщи дулаврия тIайла хьуну, личIи-личIисса преференциярттайн биянцIа.
Дуллай байбивхьуну бур хъунисса транспортрал ва логистикалул проектру, ми тIайланна дархIуну дур дунияллул халкьуннал дянивсса «Север-Юг» транспортрал коридорданул лябуккулуцIун. ЦIанасса ппурттуву зий бур «Ккавкказ» федерал ххуллу бакьин бавриха ва му гьарта бувну, микку мукьва лента бусса ххуллу бавриха. Буллай бур Хасавюртуллал ва Дарбантуллал лагмасса ххуллурду. ЛичIи буллай бур МахIачкъалаллал хьхьирил машлул портрачIансса ххуллу. Аэропортрай буллай бур самолетру леххайсса ва ликкайсса ххуллу, му къуртал бувну махъ тикку ликкавантIиссар ччимур журалул самолетру.
Социал бутIа муданма буссар Дагъусттаннал ХIукуматрал итталу. Махъсса ппурттуву республикалий бувну бур 111 школа, 97 оьрчIал багъ, 127 ФАП. 2025 шинал цаппара категориялул инсантал къатрал дузал баву мурадрай личIи дурну диркIссар 1 млрд ва 600 млн къуруш.
Республикалий кугьна хьусса къатрава халкь бизан баврил масъалартту бартбивгьуссар.
ХIукуматрал шайссаксса хIарачат буллай дур цаймигу категориялул инсантуран кумаг буван:
Ятинсса оьрчIан буллуссар 158 сертификат ва лавсъссар 127 квартира.
1-мур группалул инвалидтуран ва инвалидсса оьрчIру бусса кулпатирттан буллуссар къатри ласунсса 79 свидетельство къатрал шартIру ххуй даву мурадрай, 79 жагьилсса кулпатран дуллуссар арцу (выплаты).
15 азарунниха ливчусса чIявусса оьрчI-бакI бусса кулпатирттан бувссар мукунсса кумагру.
Республикалул анаварсса кумаграл азарханалий хIадур хъанай бур тIитIин ттизаманнул инсантал кьамул байсса отделение, микку ишла буватIий бур модулданул конструкцияртту, къашайшалтран хъинну ччясса (экстренная помощь) кумаг бан бюхъаншиврул. Мукунмасса отделенияртту бувантIий бур циняв регионнайгу.
Махъсса ххюра шинал мутталий республикалий уквасса дарурттансса хIаллихшинну ккаккан дурсса къашайшалтран даруртту ласунсса арцу кIилий ххи дурну дур. Лядуклай дур культуралул, спортрал ва жагьилтурансса инфраструктура. 2025 шинал миннул хIасиллугу ххуйсса дур: жула спортсментурал дунияллул халкьуннал дянивсса хъунисса аренардай ххувшавуртту ласаву, «Лезгинка» ансамбльданул ва театрдал гострольлу ва халкь хIайран буллалисса фестивальлу, ва мукунма жагьилсса волонтертал циняв республикалийсса ва билаятрайсса мероприятиярттай гьуртту шаву.
2025 шин дур Ватан дуруччул шин ва Бюхттулсса Ххувшаву ларсун 80 шин шаврил шин. Ва шин дия жунна лишаннусса шинну. Жура дарду чIярусса дакIний личIансса мероприятияртту, личIинурасса къулагъас дарду ветерантурах ва къинттуллух зий бивкIминнах.
Бунияласса чувшиву, миллатирттал дянивсса цашиву, дяъвилийсса уссурвалшиву ккаккан дуллай бур хIакьину жула ватанлувтурал СВО-лул лагрулийсса передовойлий. СВО байбивхьуния махъ жула ватанлувтурава 19-ннал ларсун дур Аьрасатнал Виричунал бюхттулсса цIа, миннавату 5-ннал ларсъссар му бюхттулсса цIа 2025 шинал, цаннал ларсъссар гьашину (генерал-лейтенант Сухраб Султанович АхIмадовлул, майор Султан Сулайманович Сулаймановлул (ивкIуну махъ), подполковник Хантемир Заманович Султановлул, полковник Курабаг Аьбдуллаевич Караевлул, полковник Ярамир Буйнатаьлиевич Темирхановлул, подполковник Сяид МахIаммадович Ибрагьимовлул). ЧIявусса цаймигу дагъусттанлувтал лайкь хьуссар цаймигу наградарттан. Ми циняв хъанахъиссар жула жагьилтурал эбрат ласунсса мисалну.
Хъуннасса хажалатращал учинна, къачансса жула ватанлувтурал жанну дуллуссар хасъсса аьралий операциялул зоналий. Миннал аьпа баннав ва цIа бюхттул хьуннав!
Агьамсса масъалану хъанахъиссар талатисса аьралийтуран кумаг баву, передовойлийгу, талатаврил зоналия зана хьуминнангу, миннал купатирттах ва мачча-гъанминнах аякьа ва къулагъас даврийнугу.
Талатаву нанисса кIанттурдайн ва жула цIусса регионнайн тIайла дуркссар 41 азарда тонна гуманитарсса хъуслил. Ттинияр гихуннайгу дачин дурну дуссар Запорожскаллал областьрал Михайловский райондалийн инфраструктура цIу дуккан дуллалисса давуртту. «Жува цачIуссару», «Ватан дуруччулт» ва «Память гор» тIисса фондирдал аьркинсса кумаг буллай бур СВО-лул гьурттучитуран ва миннал кулпатирттан.
ЧIяву хъанай бур «Аьпалул багъру, «Вирттаврал партарду», вирттаврал аьпа абад буллай бур миннал цIанийсса кучардайну, социал объектирдайну, мемориальданул улттайну. СВО-лул гьурттучитал чялишну гьуртту хъанай бур социал проектирдавух, кадрардал конкурсирттавух, бугьлай бур паччахIлугърал ва муниципал властьрал къуллугъру.
Так цачIусса хIарачатирттайну, куннацIун куннал кабакьлай, жущава бюхъантIиссар жула Дагъусттан ва жула билаят тIутIайх бичин буван.
Аьрасатнал президент Владимир Путиннул баян бувсса Аьрасатнал Халкьуннал цашиврул шинал уттигу цал ччай бур кIицI буван, жула миллатирттал дянив дусшиву цIакь даву, куннан кув бувчIаву, куннал куннан кумаг буллалаву, ялун нанисса ник жула ватан, культура, ниттил маз ххирашиврий тарбия даву мурадрай дуллалисса давурттал агьамшиву.
Дагъусттан Республикалул ХIукуматрал даврицIун даим кабакьлай бия ДР-лул Халкьуннал Мажлисрал. Му гьармунияр хьхьичI вил, хIурмат лавайсса Заур Асевович, председательнал хъиривчутурал, профилсса комитетирттал председательтурал ва щала депутатътурал корпусрал лайкьшивур.
Зу щаллу буллай буру жул давурттал законодательшиврул бутIа, буллай буру депутатътурал контроль ва ххал дигьлай буру циняв сиптарду, кабакьлай буру СВО-лул гьурттучитурацIун ва миннал купатирттацIун, дуллай буру ихIсандалул ва меценатшиврул давуртту.
Дагъусттан Республикалул ХIукуматрал чулухату вихьгу, хIурмат лавайсса Заур Асевович, Дагъусттан Республикалул Халкьуннал Мажлисрахьгу барчаллагь тIий ура, зул кабакьаврихлу!
ДакIнийхтунусса барчаллагь АьФ-лул Федерациялул советравусса, Госдумалувусса жула вакилтуран, зул кьимат бищун къашайсса кумаг жун асар хъанай бур.
Барчаллагь учин ччай бур жула контрольданул ва надзорданул органнахь, исполнитель властьрал федерал органнал республикалийсса вакилханардахь. Ттул пикрилий, жущава бювхъунни дузал дуван мадара мюнпатсса хIала-гьурттушиву.
Гьалбатта, личIинувасса барчаллагь хIукуматрал давурттах къулагъас дуллалисса циняв дагъусттанлувтуран. Зуру республика хьхьичIуннай хъит учин дуллалисса жул хъунмур ххазина ва гуж! Доклад къурталли, барчаллагь вичIи дишаврихлу!
ХIадур бувссар ХI.Аьдиловлул
