Пиша оьрмулул мяънану хьусса чIумал

Уттигъанну «Илчилул» редакциялий уссия «Дагэнерголий» хъунисса къуллугъирттай зий ивкIсса, энергетикалул отраслилул ветеран, цала даву куртIну кIулсса пишакар, хIакьинусса кьинигу ва идаралул каялувчинал маслихIатчину зузисса Сулайманнул арс Морис Дандамаев.

Увну ур Морис 1952 шинал августрал 14-нний ГьунчIакьатIрал шяраву. Ва увну хъун хIал къавхьуну, вайннал кулпат бивзун бур Гъумукун, ппу зий ивкIун ур райкомпартиялул инструкторну, заготконторалул хъунаману, Лакрал райондалул райпорал председательнал хъиривчуну. Нину, Шайма, библиотекарьну зий бивкIун бур. Хъуна хьуну ур Морис захIматрал кьадру бусса кулпатраву. Нитти-буттал оьрчIру мюрщину бунува, ичIува ва колхозрал давурттай зий аьдат бувну бивкIун бур.


Морислул ппу Сулайман увну ур Владиккавкказрай. 1941 шинал Сулайман аьралуннаву къуллугъ буллай ивкIун ур. Шичча гьан увну ур Ттуплислив Аьралий училищалуву дуклан. Вагу къуртал бувну, хIаписарнал чиндалуву лавгун ур Буттал кIанттул цIанийсса Хъун дяъвилий гьуртту хьун. Талай ивкIун ур МалгобекрачIан гъансса фронтрай, 1137-мур полкрал дивизиялул командирну. Сулайманнул ппу Шамсуттин Владиккавкказрай варшавчину зий ивкIун ур. Ванал магьирну кьалам битайсса бивкIун бур.
КIира шинал хьхьичI Морис лавгун ур Владиккавкказрайн цала буттал ппу ва лакрал усттартал зий бивкIсса дуссукъатта ххал бан. ЦIухху-бусу буллай, ванайн бакIрайн агьну ур Георгий тIисса инсан – нину Гъумучатусса, ппу АьсатIиннавасса. Георгийл кумаграйну Морис хьунаавкьуну ур тийх мина дирхьусса, ххуйну лакку мазгу кIулсса цала ссурахъийл ссу Миясатлущал. Ванил бувсун бур, лакрал усттартал зий бивкIсса дуссукъатта (мастерской) цалва цIу буккан буллай бушиву. Тиккун бакIрайн агьсса чIумал Морислул цIувххуну бур: «БучIиссарив ттула буттал ппу зий ивкIсса дуссукъатлува аьпалун ца калпуш ласун», – куну. ХIакьину ванал ужагърай ябуллай бур Шамсуттин ва лакрал усттартал зий бивкIсса дуссукъатлувасса калпуш. Морислул буттал ппу варшавчину зий ивкIун ур 1921 шинайн ияннин. Тай диркIун дур яла ччанарккуми ва гьалакми шинну. Ца ппурттуву, тийхсса аьсатIиннал вайннайн баян бувну бур: «Анаварну ссапар бахIияра, зучIа цичIар дусса кIул хьурчан, шиккусса къачагътураща ххассал къахьунтIиссару», – куну. Га хьхьунува, мугьлат бакъа, Чачаннал зунттавухчIин, Яруссаннайсса Къарадах къуманивун ливхъун бувкIун бур ванал бава-ттаттахъул.
Авадансса бур вайннал тухумрал тарих. Морислун кIулну бур 12 никирайсса ирс. Ванал буттал Сулайманнул ппу Шамсуттин, ванал ппу Сулайман, Сулайманнул ппу МухIад ивкIун ур Имам Шамиллул мугьажирну. Буттахъал ирсирал тарих кIул баврин Морислун хъунмасса кумаг хьуну бур ГьунчIукьатIрал хIатталливсса кIалазурдардийсса чичрурдал ва ГьунчIукьатIрал тухумирттая ва тарихрая Амин Аьбдуллаевлул (аьпа баннав) чивчусса луттирдал кумаграйну.

Цалчинмур классравун лавгун ур Морис ГьунчIукьатIрал шяраву. Шикку бивкIссар опыт бусса, цIанихсса учительтал зий бивкIсса, 1913 шинал паччахIнал амрулийну бувсса, сайки ххюра метралул лахъсса, магъив дусса, гьарта-гьарзасса классру бусса, загълунсса школардавасса ца. Дунияллийх машгьур хьусса цIанихсса аьлимтал ва хьхьичIунсса пишакартал дуклай бивкIсса школалий кIулшивурттал гьану бизан нясив хьуну бур Морис Дандамаевлунгу. Школалий дарсру дихьлай бивкIун бур МахIачкъалалив, Москавлив бакъассагу, цаймигу Аьрасатнал шагьрурдайсса вузирдаву куртIсса кIулшивуртту ларсъсса, хъинну итххявхсса учительтал.
«Школалий дуклакисса ппурттуву цIакьсса низам дикIайва, хаснура оьрчIал чулухуннай. Учительнал махъунай кура аенсса ихтияр къадикIайва. ТачIав хъама къаитай, ттухьра цалчин дарсру дирхьусса, ххаллилсса учитель Абакар ХIусайнов. Оьрус мазрал дарсру дишайва жухь Жамисат МахIаммадовнал. Гьарица чулуха эбратрансса, итххявхсса инсан бикIайва. Ванил жухь дишайва личIи-личIисса кружокру, ва бия жул хорданул хъунмургу. МахIаммадовнал лахьхьин бувсса оьрус маз, шагьрулул школарду къуртал бувсса оьрчIаяр цахъисгу даражалул лагьсса бакъая», – тIий буслай ур Морис.
АцIийлчинмур класс къуртал бувну бур Морислул Гъумук. Шиккугу ванан хъунмасса тIайлабацIу хьуну бур Парамазова Эльза Алексеевна, Алла Ивановна ва цаймигу цIанихсса педагогтал бакIрайн багьаврийну.

– ГьунчIукьатIрал школалул цIа-кьини яларай къарутанну дуклан хIарачат бан багьлай бия. ТачIав дакIния къадуккай Гъумучиял школалий дуклай ивкIсса шинну. КIикку бивзсса кIулшивурттал гьану оьрмулухун бучIи лявкъуна. Жухь дарсру дихьлай бия куртIсса кIулшивуртту дусса учительтал. Эльза Алексеевнан лакку маз къакIулсса ххай, цал-цал вяйлившиву дуллан бикIайссияв. Ганил тIурча, жун къаччан къабикIанну лакку мазрай дяъви бувну, нач дайва. Яла махъ жун кIул хьуна ганил оьллугума ттизайсса бивкIшиву, лакку маз лахьхьаврицIун, лакрал багьу-бизугу кьамул бувну бивкIшиву. Къаххира хьуну бикIайссияв, туну, жун гукунсса инсан.
Алла Ивановна ттигъанну аьпалухьхьун лавгунни. Жу ванийн оьрмулухун барчаллагьрай буссару химиялул элму куртIну лахьхьин даврихлу. Ванил дарсру дирхьусса оьрчIая химиялул элмурдал кандидатътал ва хьхьичIунсса пишакартал хьуну бур. Жул выпускравасса сайки цинявппа оьрчIру бувххуну бур Аьрасатнал шагьрурдайсса хьхьичIунсса вузирдавун, – буслай ур Морис.

Шиккува кIицI лаган, тай шиннардий Гъумучиял школалий зий бивкIсса, куртIсса кIулшивуртту дусса, цIанихсса учительтурал хIадур бувсса оьрчIру Аьрасатнал яла цIанихми ВУЗ-рдаву дуклай бивкIссар яни ва школа ­къуртал бувсса выпускниктуран тIивтIуну бивкIссар яла машгьурми ВУЗ-ирдавунсса ххуллурду.
ОьрчIнийва ивкIун ур Морис инженер хьунсса хияллай. Ниттил ниттил: «Ина цу хьун ччай ура куну», – цIувххукун: «Инжинар хьунна учайссияв. Ттунма дакIний бур кIа махъгума ттущава тIайлану учин къашайсса бивкIсса», – тIий ур Морис.

– КIулшивуртту дулаврил чулухуннай хъуннасса къулагъас дусса, дуккаврил сий дусса чIун дикIайва. Школалий захIматрал дарсирдай личIи-личIисса станокру бусса, ххаллилсса мастерской бикIайва. Гьарица дарсирай дантIимунил программа дия, тIайлану инструментру бугьан ва ишла бан лахьхьин байва. ГьунчIукьатIув бикIу, Гъумук бикIу физикалул дарсирдал лабораторияртту бикIайва. Дарсру лахьхьаврийну гьашиву къадурну, «Юный техник», «Моделист-конструктор», «Наука и жизнь», «Техника молодежи» тIисса элмийсса журналлу ва «Советская газета», «Известие», «Сельская жизнь» ва чIявусса цаймигу кказитру бучIан буллан бикIайссияв. Шяраву куннащал кув бяст-ччаллий дарсру лахьлай, модельлу-планерду дуллай бикIайссияв, – тIий ур Морис.

Оьрмулул мяъна-мурадну хьусса пиша язи бугьансса савав хьуну бур Морис Сулаймановичлун та чIумалва дунияллийх машгьур хьусса, ГьунчIукьатIату бувксса цIанихсса инженертал. Инженер-энергетик хьунсса хиял хъиннува цIакь хьуну бур ванан 10-мур классраву дуклакисса ппурттуву. Морислул ссийл лас ивкIун ур ххишала акъа итххявхсса, цала пиша ххуйну кIулсса, цIанихсса электрик. Ваналгу: «Ина пашман къахьунтIиссара энергетикнал пиша язи бугьаврия», – тIий, маслихIат бувну бур.
Владиккавкказрай къуртал бувну бур Морислул Горский сельскохозяйственный институтрал электрификациялул факультет. Та ппурттуву Владиккавкказрай дуклай бивкIун бур щалагу Ккавкказнавасса оьрчIру. Институт къуртал байхту, Морис гьан увну ур Ростовуллал областьрайсса Матвеев Курган поселокрайн электромонтерну. Шичча байбивхьуну бур ванал захIматрал ххуллу. ­Армиялийн уциннин зий ивкIун ур шикку электромонтерну. Аьралуннаву къуллугъ буллай ивкIун ур Азирбижаннаву. ХьхьичIун урувгсса, итххявсса жагьилнайн тапшур бувну бур частьравусса Лениннул къатта дузал бан. Армиялий къуллугъ баву, оьрмулуву бучIи лякъинсса, ххуйсса школа хьуна тIий ур Морис.

Аьралуннава зана хьуну махъ Морис «Дагестангражданпроект» институтраву инженер-электриктурал группалуву электроснабжениялул проектру дуллай, кIира шинай зий ивкIун ур. Хъунисса, жаваблувсса проектру дузрайн дуккан даву жагьилсса, итххявхсса пишакарнайн вихшала дайсса диркIун дур. Морис Сулаймановичлул дурну дур МахIачкъалаливсса чIяру зивурду дусса къатрал, школардал ва цаймигу идарарттал электроснабжениялул проектру.
1977 шинал Морис кьамул увну ур «Дагсельэлектросетьстрой» тIисса, Дагъусттаннай электроэнергиялул линияртту ва подстанцияртту буллалисса идаралийн. ХьхьичIава ва идаралийн «Сельэнерго» учайсса бивкIссар. 1940- 1950 шиннардий ва идаралий каялувшиву дуллай бивкIун бур техникалул элмурдал кандидатътал, ГЭС-рал проектирдаха ва строительствардаха зузисса ГьунчIукьатIрал шяравасса уссурвал Чавтараевхъул. Дагъусттаннай бувсса мюрщисса 52 электростанциялува 19 бувну бур Чавтараевхъал проектирдайн бувну ва вайннал гьурттушиннарайну. ХIакьинусса кьинигу вайннал бувсса электростанциярттавасса цаппара цIанагу зий бур. Докузпаринский райондалийсса Къуруш шяравугу цIанагу зий бур Чавтараевхъал бувсса электростанция.

1981 шинайн ияннин Морис ва идаралий мюхчаншиву дуруччаврил инженерну (инженер по технике безопасности) зий ивкIун ур. Шикку зий ванал биялсса опыт хьуну бур.
«Дагэнерго» РЕУ-лий инженертал аьркинну буну, Морислун пикри хьуну бур шиккугу цала кIулшивурттал даражагу, даврил опытгу ххал бигьинсса. Шикку зурул мутталий дулун ккаккан дурсса шанна экзаменгу дуллуну, кьамул увну ур Сетирдал къуллугърал хьхьичIунма инженерну. Даврийн увкIсса цалчинсса кьинива командировкалий тIайла увккун ур Къизилюртуллал райондалийсса ЧиркIайлив ва Ирганайлив хьусса хъуни линиярттайсса (Леп 110 кВ) авариялул савав кIул дан. Ва командировкагу ванал лайкьсса даражалий бартдиргьуну дур.

1996 шинал Морис ивтуну ур «Дагэнерголул» сетирдал къуллугърал хъунаманал хъиривчуну. 2010 шинал ванайн тапшур бувну бур ва къуллугърай каялувшиву дан. Шикку зузисса хIаллай, даврил аьрххилий Морис Сулайманович ивну ур Дагъусттаннал районнайсса тамансса щархъавун.
– Зунттал щархъавусса инсантурал багьу-бизу, мяърипат, хъамаллурахасса хIурмат лавайсса даражалийсса бушиву мудангу исват шайва, – тIий буслай ур Морис.
1999 шинал сентябрьданул 5-нний «Дагэнерголул» тIайла бувккуну бур цаппара зузалт, миннавух Морис Дандамаевгу Бущихъиял райондалийсса щархъаву ппив-ххив дурну диркIсса сетьру дакьин дуван, шяраваллавун чани булун. Му ппурттуву Морис отпуск лавсун, ГьунчIукьатIув игьалаглай ивкIун ур. «Дагэнерголул» хъунама директор ХIажи ХIамзатовлул Морис Сулайманович мугьлат бакъа учIан увну ур Бущияхъиял райондалийн командировкалийн тIайла буклакисса хьхьичIунсса пишакартурал бригадалувун.
КIикку зий бивкIсса бригадарттай каялувшиву дуллай бивкIун бур Морис ­Сулайманович хIаласса «Дагэнерголия» гьан бувсса жаваблувсса пишакартал. Хьхьу-кьини дакъа зий, электросетьругу дакьин дурну, анаварсса мутталий чани буллуну бур. Даву дан захIмат хъанай бивкIун бур линияртту дусса кIанттурдай минарду дуну, сапертурал кумаграйну марцI дуллан багьлай бушиврийну.

– Хъунисса линиярттайсса ттукIрал ххаллу, тталлу баххана бан цуксса жапану буссарив кIулссар ва даврий зузиминнан. Гъинттулгу, кIинттулгу, дяхтта бикIу, хьхьувай бикIу аварияртту хьусса кIанттурдайн мугьлат бакъа бучIайссар электромонтертурал бригада. Укунсса объектирдай зузисса пишакартурал харжру захIматран лавхьхьусса бакъар. Амма, вай пишакартурал ссахчIав къабурувгун, цала даву лайкьсса даражалий дуллай бур. Цала пиша ххираминнаща бакъа укунсса даврий зун къабюхъантIиссар. Ваксса хIаллай зий, цурда ца кьини къархьунни къаччайна даврийн увкIсса, – тIий ур Морис Сулайманович.
Ванал цикссагу коллегахъан пишалул кьюлтIшивуртту лахьхьин даву бакъассагу, ва ур жагьилсса никиран аькьилсса маслихIатчигу. Морис Сулаймановичлул захIматрал ххуллий дурсса лайкьшивурттайну, ккаккан бунни цува ци даражалул пишакар уссарив. МукьцIаллахъул шиннардий энергетикалул отраслилуву бувсса захIматрахлу лайкь хьуну ур АьФ-лул Энергетикалул министерствалул чулухасса ХIурматрал грамоталун ва «Аьрасатнал РАО ЕЭС-рал лайкь хьусса зузала» тIисса бусравсса цIанин. Мукуна ва ур энергетикалул отраслилул ветерангу.

КIицI къабувну битан къахьунссар Морис Сулайманович хIакьсса патриот ва «Илчи» кказитрал дакI тIайласса дусгу ушиву. Буруккинттарай ур махъсса ппурттуву лакку мазрал ялун бучIантIимуния. Даврил аьрххилий цува лавгсса республикарттайгу цIухлан икIайсса ур миллатрал маз буруччаву мурадрай ци чаранну ляхълай буссарив.
– Чачаннал миллатрал дур кьянкьасса закон: «Нуз лакьайхту, так цала миллатрал мазрай бакъа ихтилат къабуллай бур. Мукунсса закон лакраву духра ларгун дур. Ттула мачча-гъаннаву, цинявннавугу мува иш бур. Маз къакIулшиву, тарихрал кьимат бакъашиву «манкуртизациялул» дайдихьур. Цукун ххуйри гьарица шяраваллал цалла-цалла лугъатру душиву. Маз бухлагайхту, чичрурду дуккин хъанай бакъар. Таржумартту дуллалийнигума чансса-дунугу мяъна даххана хъанай дур. Лаккучу ушиврия пахру бикIан аьркинни. Мунияту, ттул пикрилий, гьарица лаккучунал жипливу бишайсса, лакрал тарихраву яла яргми, бюхттулми ва кIицI лаганми давурттая лакку ва оьрус мазрай чивчусса, чанва чанну 100-150 махъ лакку мазрайн таржума бувсса, чIивисса лу итабакьирча, къабяйкьинссия. Му лугу хъинну пикри бувну чичин аьркинни. Жула буттахъал жунма багъишла къабитантIиссар маз къаябаву.

Ялагу кIицI лаганна, культуралул, музыкалул чулухуннай дайдишру дикIан къабучIишиву, жула хьхьичIарасса аьдатру хъама къариртуну, цIу дуккан дуллан аьркиншиву. Дин гьануну ларсун, тарбиялул гьану хIура буккан буллалисса ишругу ­аьлтту хъанай бур. Жагьилсса никирахь насихIатру буслай, ми оьрмулул ххуллийн тIайла бацIан буллан аьрки­нну бур. ДуркIуну дур мукунсса чIун, лакрал щархъавусса къатри дуллай, буттахъал минарду цIу дуккан дуллан аьркинсса. Цинявннай бурж буссар цивппа лявхъусса, хъуни хьусса кюру ябан», – тIий ур Морис Сулайманович.

ЦIуххав на Морис Сулаймановичлухь: «Ци чIа учинна «Илчилул» буккултран, лакран», – куну.
– «Илчи» – му бур миллатрал чирахъ. Ва вайми миллатирттал кказитирттал дянивгу ца яла сий думур кказитну бур, мунил аьч дуллалисса материаллу агьамсса, авадансса дур. «Илчи» на чичлай уссара цалчинмур номердания айивхьуну. Хъунмасса барчаллагь тIий ура редакциялул зузалтрахь, цила чIумуй кказит дузалгу бувну, буккултрачIан тIайлагу буклакисса. Зухьхьун цIуллушиву дулуннав! – увкунни Морис Сулаймановичлул.

Имара Саидова