Жула элиталувасса ца яла хьхьичIунмур

Качар ХIусайнаевал юбилейрацIун бавхIуну

«Илчи» кказитрай зун бивкIния шиннай личIинура ххира хьуссар ттун муниннин так хъярч-махсаралул кьинину диркIсса 1-мур апрельданул кьини. Ва жула хъунмур редактор Качар ХIусайнаева бувсса кьини дунутIий. Ванил юбилейрацIун бавхIуну, ца чIумал жу оьрчIи-чIюлугу бувсса чIирал кказит итабавкьуссия. Итталун багьансса кIанай чIирайн кказитгу лавчIун, Качар Абачараевнал цукун кьамул байрив ккаккан кьюлтIну ялугьлай буссияв. Ва ххари шаврия жувагу ххари хьуссияв.
Ва дия жул редакциялул оьрмулуву жула хъунмунил чулинмайсса хIурмат лахъсса бушиву ккаккан бан шайсса, нахIусса, лайкь бувсса махъру учин шайсса кьини. Миллатирттал кказитирттал редактортурал дянив, дагъусттаннал творчествалул интеллигенциялул дянив ванил сий лахъсса дия. Ва бия жула интеллектуал элиталувасса ца яла хьхьичIунмур.

1991 шиная шинмай чIярусса шинну «Илчилий» дурсса ттунгу, ттущалминнангу хъинну кIулссар ванил дакIнил алвагьшиву. Ахттайнссаннун ци-дунугу шархьун ларсун бучIайва. ТачIав цуппалу щябивкIун ахттайнсса дурксса ишгу къабикIайва. Дукра даврил усттаршивугу дусса бия. Ванил душнилгума чIивисса бусса чIумал учайва: «Циняв хъуниминначIанни затру ххилан бикIайсса, ттулмур бава шардату даврийн ххилан бикIай», – куну. «Ва нара дурсса мураппар, бачира цукун хьуну дурив ххал дуван!», «Бачира ттун ккурч дан кIулну бурив ккаккан!» – укун тIий бакIра-бакIрах кабинетирттавух буклан бикIайва.
———

Аькьлулул камилсса, куртIсса бухьурчагу, ванил дия инсаннайн вих шайсса, тIайланма учиннача, хъяврин шайсса хасиятгу. КьатIату увкIсса кIул акъасса инсаннал ваничIан увххун: «Бавай операция бан багьлай бур, арцу аьркинну дур, кумаг бувакьай», – учирча, ца дакьикьалийссавагу щак-щук къакуну, бувантIиссия. Бувсса ишругу кIулли. «Цукунни инсаннал бувсмунийн вих къахьун?» – учинтIиссия.

Бигьалагай кьини оьвкунни: « Дагъусттаннал телевидениялий зузисса ца журналист армиялий цачIу къуллугъ буллай бивкIсса кIия лаккучу чIярусса шиннардива цачIун биян баврия бусан ччай урча, кIанащал хьунабавкьуну, чичакьай кIанал бусласимур», – куну. УвкIунни ттучIан та журналист шавай, уххайхтува, хьулухава: «Ца чяйдан чяйлил къуртал къадурну къагьантIиссара шива!» – увкунни. Мукун бугу-бунни.

«Лахьхьу шавай бувтун увкIун тIий бавал къуруш къадуллуннича, ца 300 къуруш дулакьай, Качар Абачараевнал гьунттий даврий дулунтIиссар вихьхьун, икьрал дувардуча», – кунни мунал яла. Арцу лякъу ур, бакI зий бур ванал. Гьунттийнин къаавцIуну, хIакьинува увкIун шавай, бувсун кIия дус хьунабакьаврил хаваргу, жипливу дирхьуну 300 къурушгу, лавгуна шавай. Гьунттий кьини, гьай-гьай, Качар Абачараевнал кIюрххила зана дуруна ттухьхьун ми арцу. «Очаровательный подлец урча цува, амма ттунма цIими хьуна мунай», – увкунни.

Къабавссар ванил зумату «чичакьай», «насукьай» тIий бакъа, буюрданул журалийсса гъалгъа. Угу-увкуссия ца ппурттуву: «Тавакъю къабуллай, булу цан къаучара», – куну. «ТачIавгу къаучинна!» – увкунни, – Ина бура творчествалул инсан, буюр буллан къааьркинссаруча, тавакъюри буваван аьркинсса».
Ванил вихшала душивруцIун, цуппа каялувшиву дуллалиминнаву гъира, гьавас ххи байсса гьунаргу бия. Итникьинирдайсса планеркардай чара бакъа цинна макьала ххуй дирзшиву бусайва. ЦIа дайва, вайнна вай хIуччардайн бувну дакI даркьунни, тема усттарну аьч дурну дур учайва. Ххуй къадирзшивугу кьюлтI къабайва, гьай-гьай. «Ва республикалул кказитрал даражалийсса макьала дакъар», – учайва хьхьарасса макьалардал автортурахь.

Качар Абачараевна бия редактор – профессионал. Ванин цумур тема пIякь учинтIиссарив, цумунил резонанс дикIантIиссарив кIула. Республикалий чIявусса идарарттал хъуниминначIагу ванил хIурмат лахъсса бушиврулгу жул даврицIун кабакьайва. Ванил ппу Абачара ХIусайнаевгу республикалий ххуйну кIулсса аьлимчу ва чичу ия. Бюхъайва бутталмур машгьуршиврул ва цIанил биялагу бикIан. Цуппагу чIярусса шиннардий Лакрал театрданул хъунмурну зий бунийва итталун багьсса бушиврул биялагу бикIан. «Качардул душруру» тIисса визитная карточкалул депутатнал мандатралнияргума хъунмасса ссихIир байва.

«Вы меня подставили» тIисса ва ца калимая аьй-бювкьугу, байсса дяъвигу. Хъунмур хIисаврай, ва демократичнайсса бия. ЧIунну аьратталсса дия. Аьн­тсса макьалартту къакьамулсса ялувбацIултрал коллективрай аьй-бювкьу дан къабацIайва. Ччимур даражалул чиновникнал хьхьичI коллективрахлу буккайва.
ДакIний бур, аьпа биву, МахIаммад-СалихI Гусаев министрну зузисса ппурттуву, властьрайн критика дуллалисса ттул макьалалул аваза бувтуна. Махъ мукъуй бивхьуну таржума дурну дия ттул лакку мазрайсса макьала. Навагу, хIукуматрал кказитрай чичин бучIи-къабучIимунил дазурду кIулнугу, жагьилшиву ва ханшиву ялтту дурккун духьунссия. Гьай-гьай, Качар Абачараевнан хас къабизанмур хас къабивзуна, цилва зумуну, «ты меня подставила!» увкуна. Амма Гусаевлухьхьун ттухлу бувксса жаваб дуллуна. «Къахьунссар ттуща журналистътурахь лявкIуну бикIи, лагьну бикIи, кьабагьну бикIи тIун» учайва.

Жущалва ихтилат буллалийнигу, учин ччимур иттав ххяхханну къаувкуну, «хъурзилу» къачивчуну, «мукьавлахъу» чингу шайссар тIун бикIайва. Цайми кказитирттал редакторталгу мудан кIицI лаглан бикIайва: «Зул хъунмунил критика дурну хъуними аьллали бувай», – тIий. Мяйжанссар, оьрмулуву цинмагу чIявусса ккавккуна. ХIатта, цила ужагърай пIякь учин бувансса кьастгума лархIуна. Азарийла щукру, та пIякь учавриву Заннал ябувна. Танийннингу, тания махъгу чансса къавхьуна Качар Абачараевнал яхI гъагъан бувансса, дакI зия дансса ишру. ЦIахъардал къуманивусса «Илчилул» цалчинма редактор, хъама къаитайсса шаэр, драматург, революционер Гьарун Саэдовлул гьайкал дакьин дуллай, усттартурачIату хIура къахъанай, кIий цаппара гьантри бувссия ванил. ЦIу дуккан дувансса гьайкал тIитIин хIадур хъанахъисса кьини, МахIачкъалалия жу бияннин кIюрххила гьайкалданул лагма-ялттусса кIантту муркIа бувну бия. Качар Абачараевна му ппурттуву Гъумуква буссия му давриха зий. ДакIнийри, парчари дурсса гьайкалданул дардирайнияр къачанну, утти Качар Абачараевнал дакI парчари хьунссархха тIий, жува му ялун бияннин дардирай бивкIсса.

Циван къакьутIиви, жулми дакIругу шан-парчари дуванну кьувтIуна Качар ХIусайнаеван. Ххишала бакъа ссавур дусса, цилва цуппа бугьан кIулсса Качар Абачараевнан Гьаруннул гьайкалданий бувсса зулму цIуницIа ганайн бивтсса ккуллану кьувтIуна.
Ппу творчествалуха зузисса кулпатраву хъунма хьусса, цуппагу творчествалул инсан бухьувкун, ванин къакьамулну дия журналистътал зузи кIанай хIура къахъанан аьркинссар тIисса тIалавшинна. «Кабинетирттаву щябивкIун кказит буван къашайссар. Гьан аьркиннийн налусияра, даврий бур-бакъар тIисса иш къабикIантIиссар. Так ххуйсса макьалартту чичара», – учайва.

Шиккува кIицI лаганна, ттунна хъинну ххуй дизайсса диркIшиву ванил циллами макьаларттугу. Театрданул оьрмулиясса, артистътураясса ванил макьалартту на кказитрай зун бучIаннинна дуккайссия. Мяшну бикIайссияв ванил цакуцну лакку мазрай ва оьрус мазрай пасихIну чичаврий. ХIакьинусса кьинигу мякьнувассара ванил чичаймунихгу, учаймунихгу. Шиккува кIицI къалавгун битан къахьунссар, ци журалул мероприятиялий махъ лахъларчангу, ванил зумату ца махъ щяв багьан къабитанну личIлулну вичIи дирхьуну бикIайшиву.

Муданма кIицI буваймур, хIакьинугу тикрал буван, «Илчи» мяйжаннугу лакрал литературалул ва журналистикалул лаваймур школа хьуссар коллективран. Ва школалул язими ттарцIрур Качар Абачараевна, Руслан Башаев ва, аьпа бивухъул, ХIасан КIурухов ва Казбек Мазаев. Кказит ччаннай бацIан буван чялишну щуруй бивкIсса Качар Абачараевнал чIарав та ппурттуву, цилва ванил тIийкун, вай шама цIанихсса чичу ивкIун тIий. Вайнналмур гьунарданул ва бюхъу-тяхъалул бияла цIакьсса бивкIун тIий. Хъунмур хъаргу вайннал ларсун диркIун тIий.

Агьали 70 шинай ялугьлай бивкIсса кказитрах ххуцI бувкIсса чIуннугу дуну, тани дахьва дунияллийн буклай байбивхьусса «Илчилул» цIа-кьини гурссия. Му цIа-кьини дюхъан дуван, лайкьсса даражалий ттугъ лавсун бачин, гьай-гьай, къабигьану бивкIссар. Дакъасса техника, дакъасса къулайшиннарду. Амма Качар Абачараевнаща бювхъуссар ми циняр захIматшивурттава лайкьсса даражалий букканну каялувшиву дан, лакрал кказит чивунгу буккан бувну, хьхьичIмур ххуттайнгу гьаз буван.
Качар ХIусайнаевал коллективрахсса аякьагу хъамаритан­сса дакъая. Гьарманал оьрмулуву хъанахъисса иширттал чIарав бацIайва оьнийгу-хъиннийгу. Ттуйн аьш лахлахисса чIумал, шяравун бувкIуна, душнин ташу буллалисса кунма, хIала бувххуна. Ванил жул цинявннал нитти-буттащал хIалашиву дикIайва.

Жул нитти-буттангу ва ххирасса бикIайва. На, операция бувну, даврийн буккан къахъанай лахъи лавгунав. Ппу лавгун ивкIун ия Качар АбачараевначIан, даврийн буккан къахъанай лахъи лаглай бур (таний «больничныйрдан» ккаккан дурсса чIун дикIайва), зулва къайгъу бувара, даврийн уцин аьркиншиву духьурча, инсан уцара учин. Ттухь яла махъату бувсуна буттал цува лавгун ивкIшиву ва Качар Абачараевнал ихтилатрал цува хIайран увну ливчIшиву. Цала тIийкун, редакциялийн кIуну ша ласлай лавгшиву, редакциялия нани ххуллий рахIатну ивкIшиву. ЛичIину ттул чичрурдах къулагъас дакъасса буттан (шиккува кIицI лаган, ниттингу), жулва душ гьунар бусса душри тIий ттуцIун пахру банмагу дакIнин къабагьайва, амма ххари шайва, ххуймур бавукун. Цукун барчаллагьрай къабикIава, ттулва нитти-буттал, аьпа бивухъал, дакI ххари данмур цалгу-кIийлгу къабувсъсса Качар Абачараевнайн! Оьрму лахъи ба­ннав тIий бура, Лаккуй ххяххайцири тIутIив уксса зукьлурду виха буванми чан бакъашиврий дакI дарцIунугу бура.

ПатIимат Рамазанова