«Ттун ххирар чичлан оьрчIансса назмурду»

Декабрь зуруй, Дагъусттаннал Чичултрал союзрал лакралмур секциялий гьаз бувна КIилчинмур ЦIувкIратусса МахIраннул душ Аьлиева Жанна Аьрасатнал Чичултрал союзравун кьамул буваврил масъала. Ттунна цIуну баллалисса цIа духьувкун, на ванил оьрмулия, чичрурдая ттунмагу хавар бикIан кIул хьуссияв ванищал. Буккултрангу кIулну бикIан бував кказитрайнсса ихтилатгу.

Бувну бур Жанна1972 шинал ТIаннул ЦIувкIуллал шяраву, агьалинан бусравсса МахIаммадахъал МахIраннул ва Аьйшатлул хъунмасса кулпатраву. Шиккува ххуйну школагу къуртал бувну, дуклан бувххун бур Дагъусттаннал пединституравун, оьрус ва лакку мазрал учительтал хIадур байсса отделениялийн. 1997 шинал му отделениягу къуртал бувну, лавсун бур оьрус ва лакку маз дишайсса учительнал диплом. Гьаннайсса, ва хъанай бур ларайсса кIулшиву дусса лакку мазрал учительница. Амма ванин цилва пишалий лахъи лагансса кьисмат къавхьуну бур, ичIаллил къайгъурдалмур иш кIу хьуну.
Лакку мазрал муаьллимнал даврий лахъи къалагарчангу, ва тачIаввагу мазрая арх бувцун бакъар. 2023 шинал итабавкьуну бур «ТIутIал макь» тIисса шеърирдал жуж. Ва луттирал хьхьичIмукъуву Дагъусттаннал халкьуннал чичу, шаэр Мирза Давыдов Жаннал творчествалун ххуйсса кьимат бишлай, чичлай ур: «Ва Жаннал лагрулул хъун бакъасса, амма мяъналул авадансса шеърирдал жуж на ккалли бавияв шаэрнал цила буттал кIанттухсса, ххялтIа дурксса лакрал шяраваллихсса ччаврил ва дард-хажалатрал макьаннан».

Дюхъаннав Жаннал вайгу, вайннуцIунсса цаймигу макьанну, ялу-ялун мяъналулгу, пикрилулгу авадан хъанай. Умуд бишин буллалисса бювхъусса ххару чансса бакъар ванил назмурдаву. Ларгсса шинал Жаннал итабавкьуну бур «Бюрххул оьрчI» тIисса оьрчIансса жуж. Вайннувасса цаппара бищунну цахъис махъату «ЧIимучIалттуйгу».
– Жаннай, та байбивхьура ина чичлай, цалчин чивчусса шеъри ягу хавар дакIний бурив, ссахасса буссия?
– На байбивхьура чичлай ДГПУ-лул студенткану бусса чIумалва, цалчинсса назмурду чирчуссия ттулва нитти-буттаха, буттал кIанттуха (ттулла шяраваллиха). Чичирчагу, амма, инсантуравун буккан буван сикъаслай, ялун къабуклай бивкIра.
– Вин ссая чичлан ххирар? Хъуниминнан чичлан ххирарив, оьрчIан?
– Ттун ххирар чичлан тIабиаьтрая, оьрчIшиврул чIумуя, нитти-буттахъал захIматрая, та чIумалсса багьу-бизулия.
ХьхьичI ппурттуву на чичлай байбивхьуссияв хъуниминнан, яла оьрчIанссагу чичлан бивкIра, гъира багьну.
– ОьрчIру луттирду ккалакки буваншиврул ци буллан аьркинну бур?
– ОьрчIру луттирду ккалакки баншиврул, цалчинма — цалчин, буккин-чичин лахьхьин буван аьркинну бур. Гайннавун гъира бутан, оьрчIащалсса ихтилат, гайннахь бусласисса хавар – махъ лакку мазрай буслансса аьркиншиву дур.
– Цукунсса мурад бур вил творчествалул ххуллий, ссаха зий бура цIанакул?
– Творчествалул ххуллий ттул яла хьхьичIунмур мурадгу, гьай-гьай, лакку маз ябавриву, бухлаган къабитавриву ттулвамур бутIагу бишинсса бур. Мунияту ттущава бюхъайссаксса чичлай бура лакку мазрайсса назмурду, оьрчIансса хаварду, цинявннал ккаланшиврул, мюрщи-хъуни къаувкуну.
– Оьрус мазрайгу чичарав?
– Оьрус мазрайгу чичара. Вана укунсса назмурду дур: «Письмо на фронт», «Грусть», «Осень», «Спасибо за жизнь», «Зима» …
ЧIун хьусса чIумал лакку мазрая оьрус мазрайн таржума буван шаймур бувара, лакку маз къакIулминналгу буккиншиврул.
– Нава щинна чичлачисса, гьунттий-сара къаучирча, сара-кьия лакку мазрай буккин-чичин кIулсса оьрчIагу къаличIан най ур тIисса пикри буххайрив?
– Нава щинна чичлачисса тIисса пикри ттул бакIравун ччянива бувххунни, тIайлассар хъинну чансса бур, нукIува увкусса куццуй лакку мазрай чичин ва буккин кIулсса оьрчIру, мукунма хъунимигу. Мунияту ттул бур хъунмасса умуд жула лакрал халкьуннайн, гьаманки лакку маз ябансса, гьаз бувансса кумаг цаннан-ца булланссар тIисса. Бурхха лакку маз лахьхьин буллалисса центрду тIитIлай, мигу, мивун заназимигу гьарза хъананхьуви.
– Лакку маз ябаву мурадрай хьхьичIва-хьхьичI лякъин аьркинсса чаранну цуми бур?
– Лакку маз ябаврил хIакъираву хьхьичIва-хьхьичI байбишин багьлай бур цума-цаннангу, цала-цала кулпатирттаяту, шаппа оьрчIащал гъалгъа тIун лакку мазрай.
– Буси лакку мазрал учитель хIисаврайсса пикригу: лакку маз лахьхьин буллалаврил хIасиллу ххуй дуван ци буллан аьркинну бур? Дарсру дишаврил кьяйда, оьрчIру кIункIу бувансса, машхул бувансса чаран?
– Учительтурал дарсирдай оьрчIан гъира бутан ишла буллан аьркинни лакку мазрайсса жура-журасса тIуркIурду. Учительнал ца ссятрайсса дарсирал оьрчIан ци-бунугу лахьхьин буван захIматри. Нитти-буттащалгу маслихIат бувну, оьрчIан гъира бутансса лакку мазрайсса кружокру дуллан аьркинни, ялун ххи дурсса дарс хIисаврай. БучIия ялагу, гъилишиву дагьсса чIумал, экскурсияртту буллан, лакку мазрай буслай гайннахь лелуххантрая, уртту-тIутIая, жанавартрая, миннул тIуллая, дунияллул караматшивурттая. Вара журалул цаймигу мероприятияртту дуллан. Уттизаманнул каширдая, интернетрая, цифралул дунияллийсса хьхьичIуннайшивурттаягу мюнпат ласун, ниттил маз лахьхьин гъира бутанну ишла дуллан ва лахьхьин ччиминнан кабакьу бикIанну мюнпатну зузи дуван аьркинни.
Ихтилат бувссар
П. Рамазановал