«ЦIусса къатри дуллансса къадагъар къахъинсса»
Августрал кIилчинмур алхIаткьини дунияллий ца яла бусравмур пишалул залуннал, Строительнал кьинир. Профессионал байранни. Ва байран дувай Аьрасатнаву бакъагу, СССР-данувун духлай диркIсса билаятирттай ва республикардайгу. Гьашину байран кьини хъанай дур августрал 9-нний.
ХьхьичIра-хьхьичI Строительнал кьинилул байран дурну дур Совет Союзрай 1956 шинал августрай. Тания мукьах гьар шинай дувай.
45 шин строительнал даврий дурсса, ЦIуссаккулув хъуна хьусса, 1-мур ЦIувкIратусса Шагьабуттиннул арс ХIажикьурбанов Сайдуннущал, Дагъусттаннал лайкь хьусса строительнащал, жул уттинингу цимилагу ихтилат хьуссар. Ванал балжину, бувчIинну бусай строительствалул дунияллий ци иш-тагьар дуссарив, цукунсса дахханнашиннарду, хьхьичIуннайшивуртту ва дахчичрурду дуссарив. Ванащалли жул ирглийсса, аьдатравун багьсса ихтилатгу.
1977 шинал Дагъусттаннал политехнический институтраву инженер- строитель шайсса факультет къуртал бувайхту, Сайдун зун тIайла увккун ур Аьшттарханнайн «Каспрыба» трестрайн. КIира шин микку зий дурну дур. Яла Хасавюртлив агьали яхъанансса къатри, школарду ва оьрчIансса садикру буллалисса СМУ-5-лий зий ивкIун ур 1992 шинайннин. Шанна шинай зий ивкIун ур Германиянаву Совет аьралуннал къатралсса буллалисса управлениялул хъунаману. 1992 шиная 2003 шинайн ияннин Хасавюртливсса «Ремстрой» тIисса компаниялий каялувшиву дуллай ивкIун ур. 2003 шинал МахIачкъалалив тIалав увну ур, зий ивкIун ур АСД (архитектура, строительство, дизайн) тIисса компаниялул мурадру бартбигьай директорну. МукьцIалунниха лирчусса шиннардил мутталий хьун дурсса Сайдуннул бюхъулул ва хIарачатрал ахъулссаннул хIасиллугу оьккисса дакъар: агьали яхъанансса 37-ра къатри дурну дур, мукунма 5 школа ва 4 оьрчIансса ясли-садру бувну бур.
– Сайдун Шагьабуттинович, жу цал бакIрайва дакIнийхтуну барча дуллай буру вилгу, вищал архIал Дагъусттаннал цинявппагу Строительтурал профессионал байран! ЧIярусса шиннардий агьали ххари буллансса къатригу, цайми давурттугу дуллансса цIуллушиву дулуннав зухьхьун! Цукунсса асардащал ва пикрирдащал хIадур хъанай ура байран кьинилийн?
– Барчаллагь. Строительствалул даврищал ва хасну строительтуращал дахIаву дакъасса инсантал бакъахьунссар дунияллий, ци пишалул бухьурчангу. ЦIусса къатри, дачарду дуллалиний, ягу дурми дакьин, цIу дуккан дуллалиний строительтурайн буккан багьлай буну тIий. Жула Дагъусттаннай, хаснува МахIачкъалалив, строительствалуцIун бавхIусса биялсса аваза буссия. Дуллалисса даврил лагру хIисав дурну, жула хъуншагьру багьайссия Аьрасатнал хьхьичIунми ххюва шагьрулул сияхIрайн. ЦIусса къатри, садикру, школарду баврил даву сантирай, нирхиравун руртун най дуссия. Вай махъсса 3-4 шинал мутталий му даврил бущи биялну хIура бувккуссар.
Строительствалул агьамсса масъалартту ххал бигьлагьисса совещаниярдай кIицI лаглай бия, чIяру зивулийсса къатри дуллалаву жучIара сантирай най дакъашиву ва му нирхиравун, цила ххуллийн рутан чанна-чанну 5 шин аьркиншиву. Ва тIайласса пикрир.
Цайми производствардах бурувгун, строительствалул бущи цIунил лябуккулийн буцин захIматссар: стройка дуван ихтияр дуллалисса документру дузал буван, проектно-сметная документациялул иш дузал бувну, коммуникациярдансса ( щинаххуллурду бувансса, ттукI буцинсса, канализациялулсса, газралсса буван) рязийшинна шагьрулул администрациялия ласун. Вайннуйн кутIану «технические условия» учару. Мукунма стройкалунсса материал, техника машан ласун, зузалт лякъин. Ва даву нирхирава дуккан ритарча, цIунил цIу лаган дуллан бигьану къабикIай.
– Строительствалул давривусса тамансса диялдакъашивуртту ялун личин дурна республикалул цIусса хъунама Васильев, хIукуматрал хъунама Здунов, шагьрул мэр Дадаев бусса ппурттуву. Цукунсса бия гьануми гъалатIру?
– Цалчин, цIусса къатри дулланнин чара бакъа хIисавравун ласун аьркинссар ми дуллалисса кIанттурдайсса коммуникациярдал мощность, парковкардансса ва оьрчIру тIуркIу тIунсса майданнансса кIантту. Ми хIисавравун къалавсун къатри дуллай булувкьусса тагьарданул чIалачIи бувна, щин, ттукI биял къахъанай агьали азурда буллалишиву. Машинарду бацIан байсса кIанттурду ва оьрчIансса площадкартту диял хъанай дакъашиву.
КIилчин, бюхъу-бажар бусса предпринимательтурал цокольный этаж, мансарда учавай, ялун этажру ххи дуллалаву. Масалдаран, документирттай мукьра зивулийсса къатри дуван ихтияр дуллуну духьурча, магъи дишай материалданулу кIучI дурну мансарда дуваву. Ххюра зивулийсса къатри хъанай дурхха, коммуникациярдал мощность, оьрчIансса площадкарду шиккугур хIисавравун къаласласисса. Ва хъявринсса ххуллур. Шагьрулул администрациялул архитектурный надзорданул тахсирди. Вава идаралийри тахсир квартирарду машан ласун багьри буллусса инсантал квартирарду бакъа личIавриврил тахсиргу. Шагьрулул архитектурно-строительный отделданул вакилталгу, Строительствалул министерствалул вакилталгу ми къатри гьаз даннин чун бурувгун бивкIссар? Ми зурул, дачIи шинал, хIатта шинал мутталий дурсса къатри дакъархха. Цал тинмайну бавцIуну, ламу лахъан бивтуну, яла ламу лахъайхту жаваб тIалав дуллалаву тIайлашиву дакъар. ХIукуматрал чулухасса рязишинна дакъа лахъкъатрал гьанурду бишин, чIиртту гьаз буллан къашайссар. Ялув бацIаву дикIан аьркиннихха.
– Республикалул хъуниминнайн бувкминнаву тамансса бия, ми къатравун бивзуну яхъанай буссияв, буккан буллай, ялув магъи дакъа личIан буллай буру тIий.
– ТIайлассар, 80 процент ми къатрал агьали бивзуну яхъанай буссар. 600 къатри диялдакъашивуртту дусса, документру багьайкун щаллу къабувну бувсса бушиву ккаккан бувна. Ва гъургъазалува буккансса чаран лякъиншиврул, МахIачкъалаллал мэриялул хIукму бувна цIусса къатри дуллансса ихтияр къадуллан, стройкарду дацIан дуван. Вагур строительствалул даву къаххуйсса тагьарданийн дагьаврин кабакьу бувансса хIучча хьусса. Циван? Къатри дуллалисса мадарасса фирмарду цайми республикардайн лавгун тIий, ххуйсса строительтурал бригадарттугу ппив хьуну тIий.
Стройкарду дара-дацIан дуваврийну бяйкьуссару, Дагъусттаннайн квартирарду машан ласун ччими биялсса бия мудангу. Закондалийн бувну документругу дузал бувну зузисса фирмардан зунсса къадагъа къадурссания, иш вакссава укун къабикIантIиссия. ХIасиллах бургияра, МахIачкъалалив къатрал квадратный метр дур 120-150 азарда къурушран. Хасъсса комиссия сакин бувну, цуми къатрал конструкцияртту цIакь дуван багьлай бурив ххал бувну, ми циняр къатрал тагьар ( техническое сотояние) ххал дурну, цуми закондалул ххуллийн буцин бурив ххал бувну, лирмур тIайладацIан дувансса даву дурссания. Гьаннайсса, уттинин дурмур дугу-дурурччуну, лайкьну гихуннай дачин дурссания.
– Сайдун Шагьабуттинович, стройкарду дарцIусса кунмасса ишния бакъар.
– Стройкарду аьлтта чIалай чан хьуссар. Арматуралул ва цаймигу стройматериаллал багьригу 25-30% гьаз хьуну бур. Яла агьали яхъанансса къатри дуллалаврил финансированиягу банкирдайхчIинсса дур. Вагур застройщиктуран къакъулайсса шартI. Банк цанмасса процент ласлай бур. Ва ялагу, застройщикнаща ччянива цанна аьркин дагьансса чIярусса стройматериал машан ласун хъанай бакъар. Застройщик чIувин увну ур, квартитрарду ласун хияллайсса жагьилсса кулпатирттайгу къия хъанай дур. ЧIявуминнал доходру гьаз хьуну дакъархха, янналия, ччатIуя квартирардайн къабиллай бур. На нава цIанакул мунияту хъунисса объектру бакIрайн къаласлай ура. Зунттал районнаягу чIявусса строительтал бучIайва шагьрурдай зун, мигу кув архсса регионнайн лага-букIлай бур, кувгу давуртту дакъа бур. Дагъусттаннал строительтурал мудангу маэшат гьаз бансса ххуллуну бивкIссар стройкардай зузаву. Зун, захIмат буллангу ххирасса, зий аьдатссагу бухьувкун.
– Ва иширава буккансса чаранну цукунссар, буси опыт бусса пишакарнал, экспертнал пикрирду.
– Республикалул хъуниминнал, шагьрурдал администрациярдал, строительствалул министерствалул кумаг буван аьркинни даву цIуницIа сантирайн рутан. ЦIусса къатри дуллансса ихтияр дуллан Закондалул кьаралданий. Къулагъасрайн ласурчан, хьхьичI ххуттай дуллан аьркинмунилсса буварча, строительствалул даврил бущи- тагьар къулай хьунтIиссар.
Республикалий даву ххуйну кIулсса строительтал чансса бакъассар. Миннал пагьмурду, бюхъу-гьунар жучIава ишлану хъиннихха.
Цува заллусса магъи ялув дакъасса инсаннал дакI рахIатну къадикIайссар, цачIава цува яхъананшиврул, квартира ласунсса каши дикIан аьркинни. Буллай байбишиннинма, гьанурду букланнинма учиннуча, 120-150 азарда къурушран квадратный метр машан ласунсса цIакь бакъанай къия хъанай дур. Агьалинан ххуйсса оьрму дузал буллалисса политика духьурча, вай ишругу хIисавравун ларсъсса дикIан аьркинни.
Строительтурал гьанумур мурад – инсантал рязий бансса, ххуйсса къатрал дузал бансса бухьувкун. Жура дурсса къатраву агьали рязийну яхъанай чIалай, жулми дакIругу ххари хъанахъиссар. Давумур хIакьину къабигьану дур царагу чулуха. Материаллу, транспорт, техника, цаймигу хIакъи-хIисавртту дур.
Ци захIматшивуртту дунугу, на ттулва пишалул уртакьтал барча буллай ура. Дуллайгу, дуван бюхълайгу битаннав! ХIукуматралгу зу дуллалимуницIун кабакьиннав!
Ихтилат бувссар
ПатIимат Рамазановал