Цанагу, чингу усса чув
ЧIарттал шяраву дянивмур даражалул школа тIивтIуна 1988-ку шинал. Муниннин вайми лагма щархъава кунма, ЧIарттал шяравагу хъуними классирттавун жучIан, Ккурккуллал школалийн занан бикIайва. Школалий дарс дихьлахьисса ттул нину-ппу мудан бикIайва ЧIарату ххуйсса тарбия ларсъсса, мяърипат дусса оьрчIру-душру бучIай тIий. Жул школа къуртал бувсса ЧIарттал оьрчIру чIявуми бур иш бавчусса, лайкьну оьрму бутлатисса.
Ми цивппагу чIявуну дакIнин дичлан бикIай Ккурккуллал школалий дуклай бивкIсса шинну.
Миннавасса ца ур Норильск шагьрулий ялапар хъанахъисса, тийх цала стоматологиялул клиника бусса, иш бавчусса МахIаммад Сулайманов.
Совет Союзрал чIумал чIявусса лак, хаснува чIари, Дянивмур Азиянал билаятирттайх бикIайва. Тийх ялапар хъанахъисса кулпатру маэшатрал, ахIвал-хIалданул ххуйну бикIайва. МахIаммадлул нитти-бутталгу хъунмур оьрму тийх лавгун бур. Аьралий бурж лахъан лавгсса Асадуллагь Туркманисттаннайн, Керки тIисса шагьрулийсса дазул аьралуннавун агьну ур. Та чIумал тихалу ххуй бивзхьунссия, шяравун увкIун, щаргу дурцуну, кулпатращал махъунай лавгун ур. МахIаммадгу тийх увну ур. Асадуллагь усру дуллай, ПатIимат кьяпри бурухлай, цала хIарачат цивппа буллай бивкIун бур. Цаппара шиннардива кулпат бивзун бур Узбакисттаннайн, Сурхандарьинская областьрайсса Кумкурган тIисса шагьрулийн, цаппара шиннардива миччагу Шурчи тIисса шагьрулийн. Муниннин ца-кIира шин, шяравун бувкIун, кIий дурну дур. Махъунмай зана хьуну наниний, нину цурдалу къаритан, буттал чIивисса МахIаммад шяраву цала ниттичIа кьаивтун ур. Школалийнгу ва кIийва лавгун ур. Цалчинмур классрава 8-нивун ияннин ЧIарав, 9-10 классирттаву Ккурклив дуклай ивкIун ур.ЧIярусса шинну ларгун махъгу МахIаммад хIурматрай дакIнин бутлай ур цахьра дарс дирхьусса учительтал.
– Вай гьантрай Учительнал кьинигу духьувкун, ца-кIива махъ ттула учительтурая учин ччива. Учительтурал чулуха на бахтти бусса ияв. Ккурклив дуклакисса чIумал ттухь оьрус мазрал ва литературалул дарсру дишайва ва жул классрал каялувчи бия ххаллилсса учитель Шагьриман ХIажиевна, ттун му мудан дакIний бикIай. ДакIний бур Шагьумилав Сулайманов, Аьбдулбасир Сулайманов, Пагьабутта ХIажиев, Пятали Аьбдуллаев. ЛивтIуминнал аьпа баннав, – тIий ур МахIаммад.
Школа къуртал байхту нитти-буттал увцуну ур МахIаммад цачIана. Тиха лавгун ур Аьралуннаву къуллугъ бан. Шурчилия хъунмасса ссувхIатгу бувну, тIайла увккун ур ва армиялийн. Къуллугъ буллай ивкIун ур Къазахъисттаннай, Семипалатинскалий, связьрал дивизиялуву. МахIаммад къуллугъ буллай уна аьпалухьхьун лавгун дур ва хъуна увсса Ами-бабагу, хъиривва буттагу.
– Ппу ахиратрал хьуна къуллугъ буллалисса чIун къуртал хьун хъунма хIал къаливчIсса чIумал. Командованиялул итаавкьуну, бутта уччин шяравунгу увкIун, лавгссара ниттичIан ва уссурссунначIан Узбакисттаннайн, Шурчи шагьрулийн. Бутта дунияллия лавгун махъ ца аьжаивсса кIушиву асар хъанай дия кулпатраву, хIатта нину бюхъу-хъит бусса, цила дакI цилла дуллалисса бунугу. Жул кулпатраву бия урчIва оьрчI. На хъуна-хъунама ухьувкун, буттал хъар ттун лахъан багьлай бия. ХIарачат буллан багьлай бия ниттин уссу-ссу ччаннай бацIан бан кумаг баншиврул. БувчIлай бия ттунма зун аьркиншиву. Чунна гьан, ссаяра айишин? На уттинин ссахачIав зий ивкIун акъаяв. Шанма зурул дянив лахьхьав усру дуруххан. Зий, ляркъумур ниттихьхьун дуллан ивкIра. Къушлил тагьар дурчIлай, цинявппагу зий бия, шайнал шаймур дуллай. Жул къатри дия комбикормардал складру бусса хIаятраву. Ттуршвахъул индюкру, аьнакIив буссия. Ккунукру бахлай ягу муни-таних баххана буллай, маэшат буллай бивкIру. Тай шиннардий тийх цалчин девятка машина ттучIая бусса, на му ниттин лавсъссия. Нину цурдагу хIарачат бусса, дан-дитан кIулсса дия. Жул маэшат оьккисса бакъая, – дакIнин бутлай ур МахIаммад. Ца ппурттувурив ванан пикри хьуну бур, навания оьрмулухун усру дурухлай къаикIанссара, ттунма дуклан, кIулшивуртту ласун аьркинни куну. Ппу ва школалий дуклакинийва МахIаммадлухь ккарччал хIакин хьу тIий ивкIун ур. Мунал увкумургу МахIаммадлул бакIрава къабуклай бивкIун бур. Бувсун бур ниттихь дуклан най ушиву. Лавгун Ташкентлив увххун ур Зуботехнический техникумравун. Та ккарччив дихьултрал иш бавчусса, чIярусса арцу ляхълахъисса чIун диркIун дур. МахIаммадлул бусаврийн бувну, зуботехническийлувун, стоматологиялийннияр захIматну бивкIун бур буххан. Хьхьувайгу, дяхттагу зий, цала мурадрайн иян хIарачат бувну бур МахIаммадлул. Ккарччив дихьулт шайсса дуккаврил идарартту бивкIун бур Самаркьаннай, Бухаралий, Ферганалий ва Нукусрай. Цала ссурахъал Нукусрай буну тIий, та шагьрулийн ччан бивкIуна, тIий ур. КIира шин ва дачIиннуй дуклай ивкIун ур, лавайсса кьиматирттай къуртал бувну бур. Зун ивкIун ур цала гъанчув, ккарччал хIакин ЖавраиллучIа. Ва хьуну ур МахIаммадлул пишалул ххуллийсса цалчинма учительгу.
МахIаммад дурмуний гьашиву дурну ацIайсса журалул инсан акъар. Утти ванал хиял бур ларайсса кIулшивуртту ласун. УвкIун ур Душанбелийн Авиценнал институтрал(Таджикнал паччахIлугърал медициналул университет) стоматологиялул факультетрайн уххан. Шиккун бухлахиминнан мукьра экзамен дулун багьлай бивкIун бур. МахIаммадлул техникум лавайсса кьиматирттай къуртал бувну бухьувкун, ца экзамендалун ххюва ласурча, гайминнуя тархъан уллай ивкIун ур. Экзамендалун ххювагу лавсун, увххун ур цана ччисса институтравун. Му къуртал бувну махъ зий ивкIун ур техникнугу, хIакиннугу, цал Душанбелий, яла цува ялапар хъанахъисса Кумкурган шагьрулий. АцIра шин дурну дур шагьрулул стоматологиялул клиникалий зий. МахIаммадлул хиял бивкIун бур цува заллусса клиника тIитIин, амма совет хIукуматрал чIумал му дузрайн буккан бан шайсса хиял къабивкIун бур. Перестройка шайхту, шагьрулул хъун базаллул чIарав, хъинну къулайсса кIанттурдай, кIива къатта лавсун, цала дакIниймур щаллу бувну бур. МахIаммад хьуну ур тийх цалчин цува заллусса стоматологиялул клиника тIивтIусса хIакин. Танийвасса цала учитель Жавраилгу, ца цама хIакингу увцуну, зузи бувну бур клиника. Клиникалул цIа ччяни машгьур хьуну дур, клиентъталгу биялсса бивкIун ур. МахIаммадлул ишгу ххуйну бавчуну бур. Амма яла Дянивмур Азиянавусса тагьар оьлухълан диркIувкун, цимурцагу кьариртун, ватандалийн зана хьун багьну бур. Малагари, зухун ахчилачисса цу ур, – тIий ивкIун ур УзбакIнал республикалул бакI дургьума, амма ванан бувчIлай бивкIун бур чIаххуврайсса Таджикнавусса дяъвилул щавщи УзбакIнавунгу бияншиву.
– Му чIумал ттула арсругу Дагъусттаннай институтраву ккалай бия, кулпат хьхьичI тIайла бувккун шихун, нава авцIуссияв. Ца-кIира шинава навагу хъирив увкIра. ТIитIав кабинет. Му ппурттуву хъунама арснал институт къуртал бувну, вагу ттущала зун ивкIунни. Амма хъунма хIал къабувну, гъанчувнал оьвтIий, арс Красноярскаллал крайрайн, Норильск шагьрулийн лавгунни. Миччар хьусса ттул тийхсса оьрмулул дайдихьугу, – буслай ур МахIаммад.
Шиккува бусан, МахIаммадлул шамагу арс: ттаттал цIа дирзсса хъунама Асадуллагьгу, Артур ва Анваргу стоматологталли. Лавайсса даражалул пишакарталли. Цивппа зузисса кIанттурдай бусравну буссар. ОьрчIру тийх буний, жува шийх ци дулланну куну, ца-кIира шинава МахIаммад кулпат Бикагу бувцуну арсурваврачIан лавгун ур. Зун ивкIун ур Щардал поликлиникалий. Цаппара шиннардива заллу поликлиника бахлан сукку хьувкун, арсругу, цувагу зун, му машан лавсун бур. Гьарта-гьарзагу бувну, чIивима арснан шикку, вайминнан цаннан Дудинка тIисса шагьрулий, цаннан Кайерканнай кабинетру тIивтIуну, зий бур щалва кулпат. Вайннал клиникалиягу, ванал арсурвавраягу тийх ххуйсса цIа дур. ХIакинталгу, дянивсса медперсоналгу хIисавну, цIана МахIаммадлул клиникалий 20-нния ливчусса инсантал зий бур. Миннал ялув бацIаву дуллай Бикагу бур.
ХIарачатран барачат учай жула. Цала хIарачатрайну лавайсса даражалийн лавхъсса инсан ур МахIаммад. ХIарачатрацIун, чумартсса, ка тIиртIуссагу ур. Мунияту ванал дуллалимуницIун Занналгу кабакьайхьунссар.
МахIаммадгу, ванал арсругу Норильскалийгу, Дагъусттаннайгу мудан гьуртту шайссар ихIсандалул давурттаву. Гьарица зуруй МахIаммадлул гьан дайссар арцу хасъсса аьралий операциялийн гуманитар кумаг тIайла буклакисса МахIачкъалаливсса Хуршилова кIичIиравусса штабрайн аьралуннан аьркинмур ласун. Мунихлуну ванан цимилагу буллуссар барчаллагьрал чагъарду аьралий частирдал командованиялул ва Дагъусттаннал жяматийсса организациярттал чулуха. Чялишсса гьурттушинна дайссар ЧIарттал шяравалу цIу дуккан даву мурадрайсса давурттаву. МахIаммадлул ихIсандалул ххуллу байбивхьуну бур пандемиялул чIумал.Таний райондалий му балаллул щатIи хьхьичIва-хьхьичI ва гужну ЧIарттал шяравун бивуна, шяравунсса ххуллу лавкьуну, я буххан, я буккан къабитлай буссия. Та жяматрайх кьини дурксса чIумал, МахIаммадлул чумартсса даву дурссия. ИнсантурачIа иникьали духларгун дур тIий бавну, райондалул хъунама хIакиннащал шяравун итабакьин икьралгу дурну, яла ххуйми иникьаллул къапру бавчIуссия шяраваллил жяматрайх, хъунисса кулпатирттан – кIи-кIива, мюрщиминнан – ца-ца.
– Хасъсса аьралий операциялун кумаг батIлатIисса акция лях гьан къабитара. На арсурваврахьгу учара, тай жухлува цинявннахлур талатисса, жувагу шаймур буллан аьркинссару.
Жул кулпат Дагъусттаннай бакъассагу, тийхвассагу ихIсандалул давурттаву гьуртту шайссар. Дудинкалийсса нину-ппу бакъасса оьрчIал къатлун кумагран шанма-мукьва зурул дянив цал ттул арсурваврал 70-80 азаруннинсса канцелярский кьай диян дайссар.
На оьрчIахь учара, зун давриву тIайлабацIу хъанай бурхха, ляркъумуния ххюва процент бунугу, цадакьагу бан аьркинссар, куну, – буслай ур МахIаммад. Шиккува бусан, ца-кIира шинал хьхьичI МахIаммадлул цIу дуккан дурссар шяравусса Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилий жанну дуллуминнансса гьайкал. Му даврихлу ванан дуллуссар бусравсса жяматийсса награда – «Дагъусттаннал захIматрал виричу» тIисса цIа. Му бакъассагу, шяравун щин ххуйну дачин бивхьуссар накопитель. Шяраваллил ттарацIув магъигу дирхьуну, скамейкарттугу бивхьуссар инсантураща ссукIуврай щябикIан хьуншиврул. МахIаммад «ЧIарттал шяравалу цIу дуккан даву» тIисса фондравунгу ухлахиссар.
Вай цимурцаннуцIун МахIаммад ур хъамалгу ххирасса, ялун увкIнан хIурматгу бан кIулсса инсан. Ванал къушливу тачIав чан къашай бухху-букку. ЧIарттал шяравун аьрххи багьсса чIумал, жугу хьуссару ваначIа хъамалу. Битайссияв МахIаммадлул буххан къабувну.
– Та-унугу шяравун изансса пикри буссар, хъуннасса хозяйствагу дурну, – тIий ур МахIаммад. Заннал кабакьиннав, дакIниймур бартлаганнав. Укунсса инсантал чил шагьрурдайнияр жула шяраваллаву хъинну бур.
Андриана Аьбдуллаева