– Изабеллай, буси шаэрнал тIювайсса вилла оьрчIшиврия, винма дакIний ливчIсса мутталия тIайла хьуну.

–Ттулламур оьрчIшиврийн бучIаннин, бутталмуния ца-кIива махъ учин: ххари дакъасса хьуну дия муналмур. Ччяни ппугу дунияллия лавгун, мунан ниттин кумаг буллан багьну бия. Ятту-гъаттаралсса, ичIаллилсса буллай ивкIун унугу, марцIну ххювардай дуклай ивкIссар. МаркIачIанмай, мажал шайхту, назмурду чичайсса диркIун дур. Школа къуртал бавривухва, оьрмулул 17 шинаву буттан учительну зун багьссар цала къуртал бувсса школалий, дяъвилул хъиривсса шиннардий учительталгу биял къахъанай бухьувкун. Буттал яла хъунмур хиял бивкIссар Москавливсса Литературалул институтравун дуклан уххансса, хIакьсса литератор хьунсса. Ттул нину Къистаман бутталшиврий цичIар ххира къадайсса хъамитайпа бия, шанма оьрчIгу ниттичIа кьабивтун, ппу лавгссия Москавлив дуклан, ниттил чара бакъа дуклан гьан аьркинссара тIий. Ватандалия ва аьзизсса кулпатрая архсса ми шинну буттан захIматсса диркIссар, жулсса, ичIаллил къайгъурдалсса буллалисса ниттингу бигьа дакъасса диркIссар. Лях-карах учIайва, жун хъинсса ссайгъатругу лавсун. Буттан дазу дакъа ххирая цала нину. Жу мунин ка-кумаг бувну ччан икIайва, оьрчIнияцIава жуву хъуниминнаха хIурмат буван аьркиншиву цIакь хьуна, захIмат ххирану тарбия бувансса хIарачатгу бувна. ХIакьсса педагоггу ия ппу, гьаннайсса, аьркинний аякьа дангу, буван багьайний захIмат бангу лахьхьин бувайсса. ХIакьинусса кьинигу дакIнийри, буттал бава дунияллия ларгсса ппурттуву, бава дуччин цаппара ссятурдил чIал хьуну лявкъукун, мунал яруннивусса буслай бусан къашайсса къюву. Таний транспортрал иш къулайну къабикIайва, Гъумуча ЧIяв ияннин ахьтта увкIссия ппу, нину ахиратравун тIайла дуккан. Буттал ниттил гьаттайн ивсса чIумал, гъаралуннил хъунисса кIунтIру кунна, буттал иттату нанисса макьгу дакIнийри.

– Зу ЧIяту шагьрулийн та бивзссару, вин му ппурттуву цими шин дуссия? Цукунсса хьуна оьрмулул дайдихьу?

– Институт къуртал бувайхту, жу гацIана шагьрулийн бувцунав буттал. Ттун му ппурттуву арулла шин дия. Буттал хьхьирил зуманицI, Поповичлул цIанийсса кIичIираву, къуртал къадурсса къатри машан ларсуна, ца къатта ва кухня бакъа хIадур бувсса бакъая, му къатлуву яхъанан багьлай бия. Жул кулпат хъунмасса бия: 4 арс ва на – 1 душ. Нину ичIаллил кушурдалсса буллай дикIайва, ппу зий ия. Ниттихь учайва: «На дуклай унува ина вихлувагу, ттухлугу зий бияв, утти ина ичIаллилсса буварча, гьассар». Ниттиннив анаварну къатри дурну къуртал дуван ччай бия, цурдагу пяп-чарил давуртту дуллай, зий дия. Буттал учайва: «Москавгу гацIана къабувссар, маанавар букларда, арцугу ляркъуну, зузалт бугьанна». Зузалт бугьаннин дацIайсса нину дияв, буттал хIукму бувна къатри даххан. Яла жугу, Чичултрал къатлувун бизаннин, личIи-личIисса квартирардай яхъанай буссияв.
На Лениннул цIанийсса кIичIиравусса 2-мур школалий дуклай бикIайссияв. Буттан жул дуккаврил тагьар ххал дуван ччан бивкIуна, уссу Ажубгу дуклай ухьувкун. Жу дуккаврил хIарачат бусса бикIайссияв, учительтал цIардай бикIайва. Буттан ччан бивкIуна дарсирай щяикIан. Иширах бургарча, ганал цала мурад бивкIун бия – ттун подруга ххал бувансса. Шавай учIайхту, буттал ттухь Адилханова Аьжащал дусшиву дуну бикIу куна. Буттан никирая яларайсса школ-лаххиягу лаххайсса, дарсирайгу паракьатну щябикIайсса Аьжай дакI даркьуну дия. Нарив Тамара Подклетнова тIисса оьрус душнищал дусну бикIайссияв. Тома моднайсса, тяхъасса душ бия. Ца бакъа бакъассагу буну кулпатраву, нитти-буттал хъихъи лавсъсса душ бия. Аьжа тIурча, ттаттал ва хъуннабавал тарбия буллалисса душ бия, миннал кулпатгу диндалул ххуллу-ххуттай бавцIусса бия. Аьжал нинумур Буйнакскалий яхъанай дия. Бутта рязи уваншиврул на Аьжащалгу дахIаву дуну бивкIра, аьмсса интересру жулва бакъанугу, дусшивумур Тамаращал дуссия. Тамара ва на оьрчIансса спортшколалийн, фехтованиялул секциялийн занай буссияв, буттахь увкуссия Аьжащал янна ттисин, дуруххан лахьхьин буллалисса кружокрайн занай бура куну. Фехтованиялул секциялийн тIурча, кIира шинал мутталий занай буссияв, республикалул соревнованиярттай цалчинмур кIанугума бувгьуссия.Тренер Григорий Тимофеевич Скляр ия, Минскалий хьунтIисса соревнованиярттайн на хIадур буллай. На ганахь нава буттал къаитабакьинтIишивугу бувсун, цама инсан хIадур уллалу куссия. Тимофеевич ттуйн дяъвай ия, ина патриот бакъара, Дагъусттаннал цIа гьаз дуллан аьркинссара тIий.
Цаппара гьантрава ппу даврия увкIунни, ххал-ххалаххи канил къабувгьусса ттухь, гьухъул ттирирзусса каххагу ккаккан дурну, дуруххи куну дуллунни. Каххуравун ка дуркIун, дуруххав кахха. Ппу махIатталну урувгун: «Укун щил дуруххайссар, кIира шинай ина ци лахьлай бивкIра?» – увкунни. Нагу бакIгу хьхьичIун руртун, мукIру хьуссияв нава дарзитурал кружокрайн къазанай бивкIшиврий. Буттал паракьатсса чIуний увкуна: «ТIайламур щялмахъраяр ххув шайссар. КIира шинай ина ттухь щялмахъ буслай бивкIун бура. Агар найбунува бувсъссания инава чун занай буссарав, на бюхъайссияв вил ххувшавурттая ххари хъанангу. Утти ина чунчIав ша къабизантIиссар, вил тренернахьгу на укунма учав». Кьянкьану учин багьаймур дакI къагъагъанну учайва.

– Буттал ина ца бакъа бакъасса душ бунутIий хъихъи лавснавкьай, уссурвавращалгу мукуна кIукIлуну къуццу тIисса ияв?

– Нава чIивисса чIумал ттун ххан бикIайва, жува тарбия баврилсса буттал къабуллалисса, щала хъаргу ниттий дусса. Амма, шинну лагайхту, ччяни, хъинну ччяни дунияллия лавгсса буттал буса-учаймунил, зана-кьулушиндарал анализ дурну, сивсуну учин бюхъанссар, ппу хIакьсса педагог, тарбиячи, аькьилсса философ ва гьарзатрал хIисав ласайсса куртIсса психолог ия куну. Уссурварайнгу тачIав чIу лахъ бувну дяъви къабувссар, лагьну учайва учаймур. Амма гьарца калималуву, зана-кьулушиндараву тарбиялул элементру цIакьсса дия. Дунияллия гьаннин ганал зумату бавсса тост укунсса бия: «ЦIусса шинаву ххуйсса инсантуран ххуймур хьуннав, къаххуймигу бакIрай бацIаннав!». На ххи бувссия: « Къаххуйминнан къаххуймур хьуннав!». Буттал увкуна: «Ина ци тIиссара, ттул душ, къаххуйми бакIрай бацIарча, ххуйминнангу хъиннува ххуйну бикIантIиссархха».
ДакIний бур, кьинирдал ца кьини ниттил цIан-чаннаву бизан бунна, паркраву скамейкалий шанай буну вай саллатIтал жуланийн буцавча, вил къатлуву уттубишин баннуча, ина кухнилийн букку тIий. Ми кухнилий уттубишин бувара тIий бура хъамаллурая бизар хьусса на, рахIатну шананмагу битайссания ичIува тIий.
«Я бавал, ци ттюру-гъюрур му, бувсса цадакьа кIилийну хъунма шайссар, жунна харж дурмурнияр цаманан дуллумур мюнпатссар ва дунияллийгу, ахиратравугу», – увкунни. Укунсса ишру ичIува цикссагу тикрал хьуссар.

– Ина назмурду чичаврих цукун ургайва ппу?

– Буттан хъинну ччай бия на Москавливсса Литературалул институтравун дуклан бувххун, нагу рязину буссияв буххан. На оьрчIзаманнайва ляхъан байссия шеърирду. АцIийлчинмур классраву дуклакисса чIумал, кIинтнил каникуллай, на Тамаращал Буйнакскалийн лавгссияв ца нюжмардийсса, чанардай бигьланшиврул. Амма кIива гьантлийсса бакъа яхI бан къавхьуну, шаппай зана хьуссияв. Ттун бувчIуна, ттущава нитти-буттая 

архну яхьун къахьунтIишиву. ХIукму бував шихва ДГУ-лувун буххан. Буттан хас къабивзуна, амма къабивзушиву ккаккан къабувна.
Цалчинмур курсрай дуклакисса чIумал, нарагу, Тамаралгу, университетравусса ЦIушинал байрандалийн хIадур хъанай, моднайсса прическарду дурссия. Дугъаннурдугу дургъун, бакIрайсса чIарардугу шарду куннасса дурну, бувккун нанисса на буттал бацIан бувну, увкуна: «Ттун ина цIана табасара­ннал хъаттирал лувмур чул кунма чIалай бура, оьрчIи-кIурисса ххаллавун бахьлавгсса, ххишалдаран, бакIрайгу кIилчинмур бакI дуллангу циванни?…»
Вана укунсса дия буттал тарбиялул кьяйдарду. ЧIу лахъ баву, къадагъартту дишаву дакъая, амма асар хьунну учайва учаймур. Нагу, туну, лажингу шюршуну лавгссияв байрандалийн.
Москавлив лавгтари, жун ссайгъатирттащал учIайва, цалла ниттихь цIуххайва: «Гьула, буси, цума ия вин кумаг буллалима?» Буттал ниттин на ххираяв, ттуя цIа дувайва, ссайгъатругу ттун ххуйми бияйва.
Буттал ттун гьузунгу лахьхьин бувна, хьхьирил зуманий ччаллий лечлачи бувайвав. Жу хъинну ххираяв, амма хъихъи къаласайвав. На, университет къуртал бувайхту, аспирантуралувун буххан ччай бушиву бувсъссия. Ппу ххари хьунсса ххай буссияв ттула хIукмулия. «Цал школалий зузу, бигьамур ххуллух малугларда», – увкуна.
Жу чIумуй уттубишаву тIалав дайва. Жугу утту бишин бувну, цува чIалнунийн зун икIайва.
Буттал 50 шинал юбилейрайн хIадур бувна «Илчи» тIисса лу, ва лу ппу дунияллия лавгун мукьах цаппара гьантрава бувкссия. Къанясивну лявкъуна ганан ва лу канил бугьан. Жагьилнува лавгуна дунияллия. Расул ХIамзатов ва ппу гьалмахтал бия. Ттун душ баяйхту, Расул ХIамзатовлул, барча уллай, буттахь увкуна: «Бадавий, ина дунияллий яла жагьилма ттаттара!». Къанясивну ляркъунни буттан укунсса цайми тирхханнурду. Хъинну ххирая оьрчIру. Зий уссия учительну Къянив, Хъювхъ, Ваччав, Хъусрахь ва ЧIяв. Дарсирдах, кIулшивурттах гъира багьанну бусайва бусаймур.
Шеърирду на оьрус мазрай чичлай бушиврия рязину къаикIайва. Ттуща лакку мазрай чичин къашай. Буттал учайва : «Ниттил мазрайсса назмурду – бартбисулул лажинчулли, таржума – зана бивтумур чулли. Ниттил мазрайра ина пикри буллан аьркинсса», – куну.
Жул ниттил цIа дирзсса уссил душнил Къистаманнулгу чичай назмурду оьрус мазрай. Ва акушер-гинекологри, цила назмурду цуппа ккалаккисса концертру дувай лахъсса даражалий. Августрайгу дурссия мукунсса вечер. Цуксса хIайпнугу, ттун къалавхьхьунни ниттил мазрай назмурду чичин. Диялсса назмурду дур салкьи хьуну. Амма, вай оьрус мазрайсса духьувкун, лу итабакьингу хьхьичIунмай къавхьура, буттан оьрус мазрай итабакьаву хас къабизантIий бивкIшиву кIулну.

Ихтилат бувссар
ПатIимат Рамазановал