Лакрал райондалийсса Читтурдал шяравасса художник, искусствовед, Совет заманная шихунайсса цIанихсса фотограф, Дагъусттаннал художниктурал суратирттал «Вернисаж» тIисса ххаллилсса галереяртту сакин бувсса, бюхъу-бажар бусса ХIусайннул арс Каламадин Кьурбановлул оьрчIнийсса оьрмулуву хьусса асар хьунсса иширттая чивчуссия уттигъанну. Ванал цала оьрмулуву хьусса цаймигу тамаша бизансса иширттая бусан махъ буллуссия.
«Къяча бихху»

1987-1989 шиннардий на дуклаки оьрчIал суратру рищун, 8-10-ми классирттал выпускной альбомру бан Ккуллал райондалийсса комбинатрайн лагайссияв. Му ппурттуву Хъусращиял, Ккуллал, Ваччиял ва Вихьуллал школардал директортуращал, классрал каялувчитуращал икьрал дурссия школардайн укIлай, суратру ришлан. Переменардай суратру рищун хъирив къалаллай, учительтурахь дарсирдая оьрчIру буцинсса ихтияргу ларсун, зун икIайссияв. Цила багьайсса куццуй ттула давугу дурну, оьрчIайх суратру ва выпускной альбомругу бавчIуну, цинявппагу рязи байссияв. Бусанна Ккуллал шяравусса 2-мур школалийн увкIсса чIумал хьусса ишираягу.
Тай шиннардий Ккуллал 2-мур школалул директорну ия ХIажиакбар Аьлиев. Ванаяр хьхьичI, Ккуллал 2-мур школалул директорну зий уссия ттул хъинсса дус Рамазан Маммаев. 1989 шиналсса выпускниктурайх, дуклаки оьрчIайх суратру ва альбомругу бавчIуну, арцугу дартIуну, лавгра школалул директор ХIажиакбардухь барчаллагь учин. Му чIумал ттун директор школалий къалявкъуна. Лавгра шавай, гьаз хьура чурттурдайх къатрал хьхьичIсса цIияллайн. Куях дия кухнилувунсса нуз, гивугу цучIав акъая. УрчIахмур чулухсса къатравугу цучIав акъая, кьункьулливгу дирхьуну дакъая. Яла ялугьлай авцIура цIияллай, амма я ХIажиакбар, я мунал кулпат Аминат най бакъая. Ца ппурттуву цIияллал лултту чулийсса багърава бяв-бяв тIутIисса чIу баллан бивкIунни. Зуманивнай хьуну, урувгсса ттун ккавккунни бурхIайн багьну, мукьрагу ччангу чулухуннай тIитIин дурну, пурш лавхъуну, пIякь учавайсса къяча. Ттун най бунува бувчIуна га бивчIан най бушиву. Кухнилувун урувгсса ттун ляркъуна ца хъуннасса чIила. Багьсса къяча биххан хъунмасса захIмат къавхьуна. Ялагу чансса хIаллай авцIунугу ивкIун, лавгра ккурчIав кумагран щийн-бунугу оьвчинна тIий. Гикку ия ххюя-ряха адамина. На гьарзат бувчIин бувкун, гайннан хъяхъаву ларчIуна. Яла кIия жагьилсса адамина рязи хьуна ттун кумагран бучIан. Жу бурчугу ливккун, бакI-щикIругу батIул бувну, вихссакагу дурккуну, лазилакьарду буза. Яла на кухнилувун лавгун, столданийсса цимурцагу дуркьуну, чIан-къатлувун ссупрагу бувтуну, дикI дишинсса кIану хIадур бав. ЧIиллух ва рикIирах дикI духъари дурну, ттиликI, вихссака личIи дарду. Къатлул заллухъру тIурча уттигу бакъассар. Ттуна кумаг буллалисса га ца адаминахьхьун арцугу дуллуну, ттучандалийн хIан ласун тIайла уккав. Вама адаминащал, жу, бурхIал ттурчIал лувсса кIукIлуми дикI, ттиликI ва къюкI хIадур дарду. Кухнилуву луглай бакIрайн багьуна ца хъунмасса къазангу. Шиккува итталун багьунни цIу, чимус, явш. ХIасил, къавурмалун аьркинмур. Газрайсса пачлий бивзун къазангу, гиву агъушиву ва чимусгу дагъ бувну, дичав дикI, бакьин бав цIу, явш. Къахьуннав, туну, иштахIсса къавурма ца ссятрал дянив. Муниннийнгу къабувкIунни къатлул заллухъру. Стол дикIул бувцIуну буну, кIива-шанма табуретка цачIун бувну ссупра тIитIарду . Яла къавурмагу канай, ца-цагу буллай щябивкIун буру.
Цаппара хIаллава нузгу тIиртIуну увххунни къатлул заллу ХIажиакбар. Жугу, столданийсса дикIгу, ххал шайхту, яругу цIирх бикIан бувну, кьацIгу тIивтIуну, жух уругавай, дикIух уругавай чансса хIал бунни. Яла гьанавиххихьусса чIуний цIувххунни: «Да, зу ци дуллай бурувар?» – куну. Ва цаннал Ккуллал зумуну хъярч бунни: «Каламадиннул вил къяча бивххуну, жу хъамалу буллай буру», – куну. Ялагу цIувххунни: «Да, ина цан биххаввар къяча?» – куну. Ттунгу хъяхъаву ларчIун, жаваб дулун къархьуна. Ваманал увкуна: «Къяча вилавхъун бивкIлай буну, ванал чIила дирхьуну дурча, ина мунахь барчаллагь уча», – куну. Ялагу ХIажиакбар дачIи минутIрай авцIуну, жух уругавай, столданийсса дикIух уругавай, кагу галай дурну, увкунни: «ДикIрагу лирчIун дурча», – куну, жущал щяивкIунни. Гихунмай ца-цагу буллай, къавурмагу канай, жу мунахь бусарду цимурца хьусса куццуй.
Мунияр махъ, кIилчинмур кьини комбинатравусса лабораториялува ттула бузагу бавтIун, на Гьанжиливнай зана хьура. Ккулув тIурча, ХIажиакбардул ва вайми арамтурал буслай, щала шяраваллил жяматран бавну бия. Ттуйнгу «къяча бихху» тIисса чулий цIа дирзуну дия.
Зоопаркраву хьусса иш
1993-1995 шиннардий на уссияв Аьрабнал Эмиратнава Дагъусттаннайн даххансса хъус лавсун укIлай, ишбажаранчишиврухун агьну. Яла тийхва авцIуну, Индиянал авиациялул Ил-76 самолетирттай кьай ххилаххисса компаниялул агентну Аьрасатнал турфирмардал директортуращал хIала-гьурттуну зий уссияв.
Та ппурттуву Дагъусттанная Эмиратирттайн нанисса КIундиннал шяравасса Руслан ттучIан тIайла увккун ия МахIаммад Хачилаевлул: «Дубайлив вин машинартту ласун Каламадиннул кумаг бантIиссар», – куну. Дубайлив увкIуна Руслан цащала шама кумагчигу увцуну, чIярусса арцугу ларсун. Айивхьура Русланнун машинартту бахлахисса кIанттурду ккаккан буллай. Ванал лавсуна 6 «Мицубиси Паджеро» ва 2 ва GMC «Тайфун», 500 аккумулятор ва «Джип» автомобильлансса ттуршва ттуп. Вай турфирмалийхчIин тIайла буккан хъинну ххирану бацIлай бия. Яла на Русланнухь увкуссия: «Ачу, на зузисса турфирмалийхчIин кIилийну кьювкьуну бацIлай бурча, мунийхчIин гьан буваннуча», – куну. Руслан рязи хьуна. Ил-76 самолетрай 6 машинагу, вайми кьайгу дирхьуну, Руслан ва ванащалсса шама кумагчигу тIайла увкссия. КIива «Мицубиси» самолетрайн къалавгун, ттучIава кьабивтуна. Мунал ттун ххуйсса магаричгу бувна. Руслан 25 гьантлува увкIуна кулпатращал ва ряххилчинмур классраву дуклакисса душ Аидащал ва мукьилчинмур классравусса Сситтикьлущал игьалаган. На миннан Русланнул ттучIава кьабивтсса машинарттай ххуй-ххуйсса кIанттурдайн биян буллай, экскурсияртту буллай уссияв. Яла Руслан, кIивагу машинагу ттучIа кьабивтун лавгуна Дагъусттаннайн. Кулпат ва оьрчIругу ххаллилсса патирдануву кьабивтун, мигу ттуйн тапшур бувна: «Вай аьркиннийн биян буллалу», – куну. На ттучаннайх ва миннан аьркинсса гьарица кIанттурдайх биян буллай ивкIра.
Ца кьини оьрчIан ччан бивкIуна зоопаркравун гьан. Ххадижатлул ттухь тавакъю бувна: «Ттун цайми къуллугъирттайх гьан бурча, миннатри оьрчIру бувцуну, инава насукьай», – куну. На оьрчIгу, душгу бувцуну лавгра «Джумейра» тIисса шагьрулийсса зоопаркравун. Жу тикку занан бивкIру жанаварт бусса ххурххуппардачIан. Бивру кенгуру, маймунт, лелуххив бусса кIанттайн. Яла жун ххал хьунни ца мурцIув бавтIсса инсантурал ккучун. Жугу левчуру тайнначIан. Ххал барчан, чапарданул вив, щяв багьну, бакIгу бетондалийх бишлай, оьрчI бан къахъахъисса лама. ГаничIа тIурча, хьхьимичIругу щях бишлай, ганичIан цучIав гъан хьун къаитлай бурхьнисса лама бия. Буруглагисса инсантурал чIявушиврул жун цичIар чIалай дакъая. Яла на лахъну чапарданул вивсса индуснахь цIуххав: «Ветеринар хIакин акъарив?» – куну. «Ветеринаргу, зоопаркрал директоргу, цаягу акъар», – куну, жаваб дуллунни ттухьхьун.
«На ветеринар ура, на кумаг банна мунин», – учав. Жул хьхьичIсса инсантал тинма-шинмай хьуну, оьрчIащалсса на хьхьичIунай итаавкьунав. ОьрчIругу чапарданул хьхьичI бацIан бувну, навама вив увхра. Яла гиккусса индуснахь учав: «Гъилисса щингу, ссахIван ва полотенце лавсун ухьхьу», – куну. Бахчилачисса бурхьнимур ламагу чIаххуврайсса жирафрачIан чапарданувун бакьарду. На 4-мур классравусса чIумал, Читтурув колхозрал мащилийсса ПатIи тIисса дояркачIан бюрчурдин накI дулун, кумаг бан лагайссияв. Микку ттун цалчин ккавккуна, захIматну бярч буллалисса оьлин ПатIил кумаг буллалисса куц. На лялату лавай гьухъагу гьаз бувну, кахригу дартIун, хъачIунттайн дияннин каругу шюршуну, кIукIлусса затрайн никругу рирщуну, урувгра ламалул оьрчI цукун най бурив ххал бан. КутIа бан, тIайла бав щикIру ва щунщуматIи, яла хIурхIацIакул масала цила кIанайн багьну махъ, ламалуща бювхъунни оьрчI бан.
Гай ттуршаксса лагма лавгун бивкIсса инсантурал ва мюрщи оьрчIал хъатру ришлай, мадара хIал хьуна. Нагу ттула ятIул ларгсса каругу шюршуну ивзра. Зоопаркравусса индустуралгу, кIия-шама жула шихасса туристътуралгу каругу дуллуну, ттухь барчаллагь увкуна. Лагма лавгсса инсантурал ялагу диялсса хъатру ришлай бия.
На патирданувун учIайхту, душнил ва оьрчIал зоопаркраву хьусса иш, цаннаяр ца хьхьичIун буклай, нагу хъяхъи увну ниттихь бувсуна.
Руслан Дубайлив учIайхту мунахьгу бувсуна.
На мудангу икIара цимурца кIулну хъинссар, бавмур, ккавкмур оьрмулуву бучIи лякъайссар тIий.
Каламадин Кьурбанов

