Лакрал театрданул тIиртIунни 91-сса сезон

Лакрал театрданул ирглийсса 91-сса театрал сезон тIиртIунни «Къалайчитал» спектакльданийну.
Гьарун Саидовлул ва произведение чивчуну бур Москавуллал коммерческий институтраву дуклакисса чIумал. Ца базилухь вокзалданий ванан бакIрайн агьну ивкIун ур Лаккунмай гьан арцу дакъа ливчIсса кIия чагур. Гайннал бувсун бур цивппа хIалтIухъанталну зий бивкIсса дуссукъатлул захIматсса оьрмулия ва шартIирдая. Мичча дагьну дур авторнавун пьеса чичинсса зуву.

Спектакль чIумуя чIумуйн сахIналийн буклай бушиврул буслай бур ва хIакьинугу тIалавну бушиву. «Къалайчитураву» ккаккан бувну бур революция хьун хьхьичIсса дагъусттанлувтурал кьянатсса оьрму. Шиву чIюлу къабувну бувсун бур буттал шярава маэшатрал хъирив бувккун лавгсса чагуртътурал оьрмулия, амма ва ичIаллил драмалул аьч буллай бур куртIсса социал буруккинтту.
Сюжетрал гьануну лавсун бур арцул гуж. «Каниву ссихьри къавтIутIи къаданну дуниял къавтIутIи дуллалисса затру дуру зу, арцу», – тIий ур пьесалул агьамма персонаж АхIмад, ду­ссукъатлул заллу. (Аьрасатнал лайкь хьусса артист Аслан МахIаммадов). АхIмад цувагу, къазразан хьуну ур чIаххувчунал бурж лахъан къахъанай, къатри зеххин ккаккан бувну. Бурж зана баннин арцу махъ дихьлай, чагуртнан захIматрал хIакь чари, лякьа дуччинсса дукрарагума дуллай акъар. Чагуртнайсса зулму чIалай, АхIмадлул шяравучутал, шагьрулий мина-кIану цIакь хьусса ишбажаранчи Аьли (Дагъусттаннал лайкь хьусса артист Аьбдул Мурадов) ва хIалтIилухун хъус лякъин увкIсса Кьурбан (Дагъусттаннал лайкь хьусса артист Адам ХIайдаев) бур АхIмадлухь: «Вай оьрчIру нюжмаркьинивагу гьавалийн, бялахъан, бигьалаган итабакьлай акъара ина», – тIий.

Изображение

Ва мисалданий Гьарун Саидовлул аьщуйн щуну ккаккан бувну бур ттуршукурдай куннащал кув ччатI кIибачIлай оьрму бутлай бивкIсса зунттал халкьуннал багьу-бизулул мархри къанихшиврул буцари буллай байбишаву. Муна му къанихшиву хьуну дур оьбалдарал багьанагу. Гьамин, та чIумалсса оьрмулул агьамсса буруккинтту аьч буллалисса произведениялул гьуз чин увну ур шаэр ва просветитель МухIуттин Чаринов Гъумук чантI увкусса жагьилтурал литературно-драматический кружок «ЦIубарз» хIасул дангума. Ва кружокравун заназисса жагьилтурал каширдацIух бивхьуну бур 1914 шинал Гъумук цалчин «Къалайчитал». Муния байбивхьуну бур лакрал ва сайки щала Дагъусттаннал миллатрал театрданул тарихгу. Лакрал театрданул ххуллу байбивхьусса спектакльданийну сезон тIитIаврийну, классикнал хIурматрал аьпа буруччаву бакъасса, жувагу мархрачIан зана буллай буру. Му бакъасса, пьесалуву сукку бувсса буруккинтту - марцIсса захIматрал ва чил захIматрай авадан хьунсса къанихшиврул дя-зума – жула оьрмулуву хIакьинугу агьамсса ххуттай дур.

Миллатрал театрданул код

Бур спектакльлу, репертуарданува къалагаврицIун, миллатрал театрданул кодрайн, гьарца цIусса никиран цила умудну чIалачIисса дагьанттуйн кIура баллалисса. Лакрал театрданунгу мукунсса кодну хьуну бур «Къалайчитал». СахIналийсса оьрму лахъи лавгсса нажагьсса постановкарттавасса цаннин вагу ккаллину бур.
Пьеса тIайлабацIу буну най бивкIун бур мукьва цанниха ца къалавхьхьусса заманалий. Ва гьарцагу заманалий цинма лавхьхьуну кьамул буллай бур тамашачитурал, личIлай бур дакIурдиву яла къалагайсса асардай.
Театрданун паччахI­лугърал статус дуллусса 1930-ку шиннардий «Къалайчитал» ккаклай, тамашачи пикри буллай ур, классовыйсса талатаврил ялув акъассагу, анаварсса бущилий даххана хьуну нанисса миллатрал хасшиву ядаврил ялув. КIани- кIанттурдайх буклакисса усттартурах буруглай, чIалай бивкIссар ­оьрму хьхьичIунмай хъит тIий бушиву. ПаччахIлугърал статусрайну театрдануща бювхъуссар лакрал усттартурал кьадар зунттал чIаттирдава хъунмасса сахIналийн буккан бан.
Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъвилул захI­матшивуртту дурхIусса никиран личIинура асар хъанай диркIссар захIматсса оьрмулул ва инсаннал къириятрал тема, 50-ку шиннардийсса артистътурал тIуркIулуву асар хъанай бивкIссар буттал улклухсса мякь.
Агьалинал ахIвалгу ххуй хьусса, совет театрданийгу аргъ дирзсса 1970-ку шиннардий «Къалайчитал» хьуссар лавгзаманнул реквиемну. Никирая никирайн ларсун най бивкIсса канил сянатру фабрик-заводирттал сайки духлаган дурссар. Къалайчитурал кьурчIисса кьадар цирив къакIулсса, хIакьмуния архсса тамашачитуран сахIналий хъанахъимунил анжагъ буттал кIану дакIнин бутлай бивкIссар.
Гьарцагу никирал артистътурал ва режиссертурал зумату текст баллай бивкIссар тайннал заманнул мазрайну, сценография ва гьавас баххана барчагу, мунил вирдакI – инсаннал яхI-къириятраясса хIакьмур ябуллай. Къалайчинал мукьавсса къахъла лакрал сахIналий хьуссар абадлийсса лишанну, театр муния буслай буссаксса рукъацантIиссар заманардал дянийхсса ххал.

Ппухълуннал аьрщи наслулул дакIурдиву

Классикалул пьеса цIу буккан бувссар Москавлиясса режиссер ПатIи МахIачевал, Гьарун Саидовлул ссил арснал душри цуппагу. ЦIусса постановкалуву агьамнува личIлай дур произведениялул гьануну хьусса XX-мур ттуршукулул байбихьулий сукку буллай бивкIсса социал-экономикалул ва политикалул буруккинтту, буттал кIанттухсса ччаву.
Пьесалул гьануну хьусса хIалтIухъаншиврул агьамшиву хIакьинугу ларгун дакъар. Жула заманнайгу цикссагу жагьилсса кулпатру хъус лякъиншиврул, буттахъал кюругу кьабивтун, хъунисса шагьрурдайн бивзун лаглай бур. Гъурбатрай ватан дакIния къадуклай бур.
«Ттул мархри Лаккуйри бусса, кIай кьукьирча на бяйкьусса кьурукьра, ссавния багьсса цIукура», – тIисса АхIмадлул калима личIлай дур постановкалул вирдакIну. Экономикалул мурчал чунай утарчагу, дакI мархрая ядуцлай дакъар.
МахIачевал режиссуралуву тарихрал хроника кIура даллай дур бюххансса кулпатрал сагалийн. Ца кулпатрал кьадарданий ахттар буллай бур миграциялул шартIирдаву миллатрал аслийшиву, ватандалуцIунсса рувхIанийсса дахIаву ва инсаннал яхI-къирият дуруччаврил ялувсса суаллу. Спектакль байбихьлай бур Италиянал кулпатрал суратрая. Цувгу хъанай бур пьесалул ахирданий чунайривагу къакIулну вайварттайх лавгсса АхIмадлул наслу. (Пролог укун байбишинсса пикри ПатIи МахIачевал бувну бур, Гьарун Саидовлул гъанчу дунияллийх кIама бивщуну бушиву хIисаврайн лавсун). Ахиргу, спектакль кIура баллай бур миллатрал культуралул кодрайн. Ванил исват буллай бур хIакьсса классикалун бивкIу бакъашиву, даххана хъанай дур анжагъ ганихсса ябитаву, бурулданувух кунма, жухва жува буруган буллалисса.

Къювулул ва чувшиврул чIу


Спектакльданува баллай бур аслийсса лакку балайрду, ми тIий ур Аьли (Аьбдул Мурадов). Фондалий ишла бувну бур Ширвани Чаллаевлул чIу. Ванал аьратталсса балайрду баллай бур хьхьичIавасса зума кунма. Бюхханну, къюву асар хьунну тIутIисса ванал балайрдаву аьч хъанай бур тарихрал аьпа ва лакъахIайсса чувшиву. Гьарца хха тамашачинал къюкIливух бувххун най бур.
Макьсудлул (Ибрагьим Мусиев) зумату экьинанисса шеърирдал тамашачи кIура аен уллай ур зунттачIан, буттахъал яхI-къириятрачIан. Рифмалий багьан бувсса ххуттардиву тамашачинан асар хъанай бур миллатрал оьттул тарг.
ЦIусса постановкалул премьера 2019 шинал хьуну бивкIхьурчагу, спектакль хIакьинугу репертуардануву лайкьсса кIанттай бур. Му чIумуяр бух хъанай бакъар, миву сукку бувсса буруккинтту гьарзаманнайва агьамсса бушиврийн бувну.

Зулайхат Тахакьаева