Москавлив яхъанахъисса Хъусращиял шяравасса НурмахIаммадлул душ Басират Билаловал кьадар «ИлчилуцIун» бавхIуну буссар учингу бучIиссар. Аьщуйн щуну учиннив, захIматрал ххуллу байбивхьуссар миллатрал кказитрая. 


Басират ДГУ-лул дагъусттан филологиялул факультетрай дуклакисса ппурттуву «Илчилул» редакциялий таржумачину зий буссия. Яла, Москавлив мина дирхьусса шяравучунан АхIмадил арснан Багьауттиннун щар хьуну, тихун бивзссия. Багьауттин, Москавлив сийлийсса технический вузгу къуртал бувну, къатрал инженер системалулсса буллалисса компаниялий зий ур. Басиратмур ялун экономический вузгу къуртал бувну, хъунмур бухгалтерну зий бур. Чялишну хIала буххайссар ва Москавливсса культуралул оьрмулул иширттавухгу, ихIсандалул ххуллийсса давурттавухгу. «Дагъусттан» МЦК-лул Президиумрал членгур, Мариян Илиясовал цIанийсса «Дараччи» фондрал Москавливмур филиалданул хъунмургур. Басират уттигъа­нну ЧIурттащиял шяраву аьпалул мемориал тIитIаврил шадлугърай гьуртту хьун бувкIун бия Дагъусттаннайн. Ванищал ихтилат бувансса сантгу дагьунни.

Басират Билалова

– Басират, ина хъанай бура дагъусттан филологиялул факультетрал лакрал отделение къуртал бувсса цалчинсса выпускницахъавасса ца. Цукун тIайла бавцIунав ина му факультетрайн ва яла студент заманнайсса дакIний ливчIми асарду цукунсса бур?
– Филологнал пиша язи бугьансса пикривагу бакъассия. Ттул ппу Шихаьлиев НурмахIаммад ххуйсса математик ия, ттунгу хIисаврттал дарсру ххирая. Нава математикалучIан гъансса пишакар хьунсса ххай бикIайссияв. Математик ухьурчагу, ппу хъинну лакку мазгу, лакрал литературагу ххирасса инсангу ия. «Илчилул» буккултран дакIний дикIантIиссар буттал кроссвордру. Хъинну ххирая лакку мукъурттищал тIуркIу тIун. Нину Мариянгу чIявусса шаммарду ва халкьуннал балайрду дакIних кIулсса инсан бия. Шеърирду чичаврил гьунаргу бия ниттил. Вай циняв хIуччардал лакку мазрал ва литературалул чулухунмайсса ччаврил гьану бивзухьунссия. Ниттиуссил МахIаммад-Загьид Аминовлул творчествалул биялагу буссар, жу ичIува, лагма лавгун, мунал произведенияртту ккалан бикIайссияв…

– Басират, вил нину ва ппу ттунма ххуйну кIулну бунавхьур, укъавкуну бацIан къахьунссар. Вил ппу НурмахIаммад Ккуллал райондалул агьалинан хъинну кIулсса учительгу ивкIун ур, хъинсса балайчи ва музыкантгу ивкIун ур. Ниттил Марияннулгу хъинсса лакку такьвалий балай учайсса бивкIун бур. Хъинну хъунмасса кумаг шайва ттун, оьрчIансса «ЧIимучIали» хIадур буллалийни, НурмахIаммадлул кроссвордирттая, назмурдая. Ми кроссвордру цIуницIа «Илчилий» рищунгу бучIиссар.

– Буниялттунгу, тIааьнну бикIай, нава НурмахIаммадлул душ бусса кIул шайхту, ттунмавагу къакIулмур буттаяту бусласийни. Уттигъанну ГьунчIукьатIув философиялул элмурдал доктор Асият Буттаевагу буслай бия. Ппу дарсирдал тIалавшинна дусса учитель ивкIхьурчагу, тяхъашивуртту ххирасса ия. Гъумук педучилищалуву дуклакисса чIумал Шагьимардан Акниевлул лахьхьин бувна учайва мандолина бищун. Аккордеондалий, баяндалий лакку макьанну руцлан икIайва. Кроссвордирттал чIиви-кьивисса жуж итабакьинсса пикригу бур, буттал аьпалун ва маз яшаврил ххуллийсса чIивисса бутIа хIисаврай. Дулунну «Илчилийнгу», бурганну.
Буттан ва баван жу циняв, ряхвагу душ буржлувссару лакку мазрахсса ччавугу, му магьир буллансса гъирагу жула оьтту-ттурчIаву бушиврухлу. Жу цачIун бавтIсса чIумал, буккайссару мазрайн, фольклорданийн, литературалийн. Ссурвавран чIярусса назмурдугу дакIних кIулссар, бадайрдугу учайссар. Жул дакIурдил тIалавшиннар му.

– Зана бикIанну ина дагъусттан филологиялул факультетрайн тIайла бацIаврийн.
– На школа къуртал бувсса шинал ДГУ-луву Дагъусттан филологиялул факультет сакин бувна. ЧIяву миллатирттал мазурдин гьартасса ххуллу тIитIаву, жагьилминнаву ниттил мазрахсса хIурмат цIакь буваву мурадрай. Цайминнавух хIасул хьуну дия лакралмур отделениягу. Республикалул тарихраву цалчин байбивхьуна лакку мазрай дарс дишин бюхъайсса, ларайсса кIулшиву ларсъсса учительтал, филологтал хIадур буллай. Лайкьну экзаменнугу дуллуну, ва бусравсса ххуллийн багьссия ряхва душ: ттущала ца классраву дуклакисса Тамара Шарипова (Закарьяева), Цалчинмур ЦIувкIратусса ина, ПатIимат Рамазанова, Чапаеволиясса Сабрина МахIаммадова ва ШавкIратусса ПатIимат ва Басират Тумалаевахъул.
Ттун хъинну кьурчIи бивзунни, гьашину лакрал отделениялийн ца абитуриентнал документру буллушиврул хавар бавну. Жува дуклан буххайний, конкурс хъуннасса дия: ца кIанайн 9 инсан ия дуклан уххан ччисса. 60-нийн биявайсса инсантурал документру буллуну бия, ххуйну экзаменну дуллуну дунува ца жагьил, увагу усса цувагу, конкурсравух къалавгуна. Укунсса бия танийсса иш. Уттирив иш цамур куццуй багьну бур.

Инсаннал тIул-тIабиаьтрал мархри цIакь баву дайдишайссар ниттил накIлищал – буттал улклухсса, миллатрахсса, ниттил мазрахсса ва миллатрал культуралухсса, аьдатирттахсса ччаврил асардая. Агана мукун бакъахьурча, цукунну жува яла оьрчIахь ниттил мазрахсса ччаврия гъалгъа тIунтIисса? Ниттил мазрахсса ччаву тIалав дулланнув? Дулларчангума, пайда хьунсса ххай бакъара. Ихтилат захIматмунивун най бур. КутIану бусан, аьч дан шайсса тема дакъар. Нитти-буттахъан цанма къабувчIлай бухьурча, лакку маз къакIулми лакрал ххаллилсса литературалул, фольклорданул багьа бакъасса ххазинардая махIрум хъанахъишиву, оьрчIан ми цир бувчIин буллантIисса?

ДакIний ливчIмургу чIявур. ТIайлабацIу хьуна преподавательтурал чулуха. ЦIанихсса профессортал бия жухьва лекциярду ккалай. Лакралминнайн бучIарча: линвистътал Ися Аьбдуллаев, Нурислан Жидалаев, ХIажи Муркъелинский, доцент Роза Эльдарова. Лакрал литературагу, Дагъусттаннал литературагу лахьхьин дурна МахIаммад-Загьид Аминовлул, фольклор – Халил Халиловлул.
Хъинну дакIний ливчIуна Гъумучиял школалийсса кIива зуруйсса практика. Роза Эльдаровал каялувшиврийну. КIива барз хьхьичIва-хьхьичI учительнал даврий бувсса.

Дуккаврил гьанурду цIакьсса Гъумучиял школалийн бивчукун жува ххари хьусса дакIний бур. Ххуйну хьунабавкьунав школалул коллективрал ва дуклаки оьрчIал. Ялапар хъанансса, зунсса ва бигьалагансса циняр шартIругу щаллу дурна. Школалул директор Будайчи Будайчиевлул диялсса аякьагу, хIурматгу бувна. МаркIачIанай ялтту уккангума учIайва жува ци дуллай бурив, ци аьркиншинна дурив ккаккан. ТтуцIун цIакь бувна 9-мур класс. Тия-шия, цайми шяраваллава бувкIсса оьрчIругу бия, ххуйну маз кIулссагу бия, гъалгъалул маз кIулнугу, лакку мазрай ххуйну чичин къакIулссагу бия. Танийва хIисав хьуна пашмансса лишан: переменардай, дарсирдая махъ оьрчIру куннащал кув марцIну оьрус мазрай гъалгъа тIий бия хъунмурчIин. Таний жулмур шяраву бувая школардай ва кьатIув-шав лакку маз «лешлан», хIатта кIулну бунува, оьрус мазрай гъалгъа тIун ламус хъанангума бикIайва.
– Басират, ина филологнал, учительнал пишалущалсса дахIаву Москавливгу къакьариртунни. Зий бия лакку мазрал дарсру дихьлайгу. Москавливсса лакрал ххюйлла лакку диктант чирчуссар вил каялувшиврийну. Буси цахъис балжину ми иширттаягу.
– На Москавлийн бивзуну гьашину хъанай дур 34 шин, хъунмур оьрму тий лавгун бур. Москавуллул «Дагъусттан» центрданул хъунама Арсен Буйдалаевичлул хIарачатрайну 1995 шинал тIивтIуну буссия бигьалагай кьинирдай зузисса школа. Микку зий буссияв на завучнугу, архIала лакку мазрал дарсругу дихьлай. Махъату яла, Москавливсса мэр аххана увкун, школа лавкьуна. Амма ниттил мазрацIун, тарихрацIун, культуралуцIун дархIусса давурттавух мудангу хIала буххайссияв. Нава Москавлив багьарчангу, оьрмулул ххуллу экономикалуцIун бахIирчангу, лакку мазрахсса ччавугу, гьавасрал ламагу дакIниву тачIав къалевшссар.

«Дагъусттан» МЦК-лул тамансса агьамсса масъалартту бартбигьайссар, Дагъусттаннал агьалинан личIи-личIисса иширттаву кумаг байссар. Центрданул хъаттиралу сакин дурну дуссар ассоциациярду: медициналул, кIулшивуртту дулаврил, ветерантурал, СВО-лий гьуртту хьуминнал ва юридический масъалартталсса буллалисса ва мукунна цаймигу. Вай циняв ассоциациярду цайва бивхьусса бигарду биттур буллай, зий дуссар.

Мариян Кьаландарова Дагъусттаннайнмай бизайхту, «Дараччилул» филиалданул каялувшиву дуллан ттуйн тапшур бувна. Дурсса вихшалдарава къабукканну зунсса хIарачат булланну.
Диялсса давуртту дувайссар Центрданул ва «Дараччилул» уртакьну ниттил маз, литература яшаврил ххуллийгу. Дагъусттаннаясса ва Москавуллал лагма-ялттусса шагьрурдаясса хъамаллурайнгу оьвкуну дувару диктантру. Сайки цурда ца лакку диктант лях гьан къариртунни «Дараччилул» хъунмур Гульшан Хасаевал. Цуппагу бучIай, чIаравгу бацIай.
Сакиншиннарал комитетравугу бушиву бусанна ттущала ДГУ-лул лакрал отделениялул цалчинсса выпуск къуртал бувсса, лакку мазрал ларайсса кIулшивуртту ларсъсса Тамара Закарьяевагу, инагу. Ва хъар лайкьну ттуцIунна ласайсса зуйнгу, «Дараччилул» циняв душварайнгу барчаллагьрай бура. Мудан чIарав бацIай, личIинува чялишну хIала буххай Тула шагьрулиясса Зарема Аьлиева ( ва дукIусса диктантрал Оргкомитетравугу буссия), ПатIимат Садикьова , Ххадижат ЦIаххаева ва Шавлухъ Илиясова. Цавагу душний аьй дан къахьунссар, сантирах, кашилух, чIумух бурувгун гьурттушинна дувай. ЧIарав бацIай ттулва ссурвал Анфиса ва Зираят. Анфисал лас Камалуттин, махъми мачча-гъанмигу.

– Ласнал Багьауттиннул цIагу багьавай уча.
– Багьауттин гьармуниву кумагчири, кIукъабивзуну, гьаксса гьармунилсса буллай, лечлан икIай. Транспортралсса, хъамал биян баврилсса, буцаврилсса ваналли байсса. Ялун чIакъачIалачIими къайгъурдугу ванайри. Хаснува госпитальлайн щавурду дирминначIан дуки-хIачIия, аьркинмур ххилан багьлагьисса ппурттуву, Багьауттиннул хъунмур хъар ласайссар.

– Зу ччя-ччяни лагару госпитальлайн…
– Сант дагьайхту лагару. Щавурду дирминнал чIарав бацIаву ва шаймур буваву жулагу буржри. Мукунма хIала буххару «Каспий» батальондалул талаталтран гуманитар кумаг батIавривугу. Вания тинмайгу жущава шаймур буллан дакIний буру.
Жу дуллалисса гьарцагу даврий каялувшиву дуллалиссар Арсен Буйдалаевич. Аьралий госпитальлайн сайки мудан ванал хъиривчу, профессор Астемир Шайхаьлиев цувагу учIай ххуйсса ссайгъатирттащал. Душвавралгу миллатрал нахIусса дукрарду дурну, цIунцIиярду дирсса чиваркIуннал дакIру тирх учинмур бувай. Миннан асар шай цахарасса къулагъас. Ялун учIанма акъасса ххал увну, мукунминначIангу бияру. Цаймигу дувару ихIсандалул, рахIму-цIимилул ххуллийсса давуртту. Дур дуван дакIнийссагу, дуллалимур ва дан дакIниймур дузрайн дукканнав.

– Ци чIа учинна лакран?
– Миллатрал мархрая арх къабуцаву. Зува дунияллул цумур мурцIний бухьурчангу, лакну, дагъусттанлувталну къуццу тIунсса бюхъугу, гъирагу, сантгу. Халкьуннал куртIния нанисса, пагу-пасихIсса, ягу-язисса ниттил мазрах биччибакъулшиву къадуваву. Жула ялун нанисса никирал дакIурдиву ниттил мазрахсса ччаву цIакьгу, куртIгу шаву.
Лакрай кьини дацIаннав! Дунияллийн паракьатшиву дагьаннав!

Ихтилат бувссар
ПатIимат Рамазановал