Лакку маз ябаву мурадрай

Лакку мазрал чичрулул кьяйдардая, мазраха зузимийннал, махъ ца бувну, чирчусса давуртту чансса дакъар. Амма ччанавккусса кIанттурдугу тамансса ливчIун бур.

Агьаммур кIану бугьлай бур, ттун чIалачIиссаксса, И.Х. Аьбдуллаевлул чирчусса давурттал. Гьалбатта, ваймий мазраха зий бивкIсса аьлимтувралгу диялсса даву дурну дур: С.Хайдакьовлул, ХI.Муркъилинскийл ва цаймийннал. И.Х. Аьбдуллаевлул 2005 шинал итабавкьусса «Лакку мазрал орфографиялул словарь» хъинну бучIи ляхълай бур учительтувран, чичултран, мазраха зузимийннан, дуклаккимийннан.

Амма мивугу цаппара укунсса ишру хьуну бур: правило ца дуна, махъ цамур куццуй ­чивчуну бур. Масъала, аьлимчув ур чичлай, рязий хьун, мютIий хьун, личIий бан тIисса мукъурттиву лахъисса и-лул хъирив й бишайссар тIий. Гьакссагу ххаллилсса кьяйда дур. Так словарьдануву мий цавагу мукъул ахирданий й бивхьуну бакъар. Мунияту аьркинни, ва словарь бакьингу бувну, цIунил итабакьин. Мув чарабакъа аьркинсса давуну хьунссия школардангу, оьрчIангу, учительтуврангу, чичултрангу.
«Илчилий» рирщусса И.Х.Аьбдуллаевлул Сводрал кIира вариантраву цалчинмур вариант къулай дизлай дур ттун. Цанчирча, шиву правилорду гьарза-гьартану дуллуну дур. КIилчинмур вариантраву цичIав куну бакъар группарду ккаккан бувултрая, литературалул норма лугъатирттая буруччаврия.
Чарабакъа буруччин аьркинссар классный показателлу. Мукунна дуруччин аьркинссар — нн, — лл, — нд, — лд бишаврил кьанунну. КъабучIиссар гьарзатрайн жула тIун. Буну тIий группа ккаккан бувулт: жула бутта, жулла нину, жулва душ. Мукунма журналданий къакуну, журналланий чаван аьркинссар. Масъала, лазун(и) (-дарал) (лит. лазуннарал); закон (- далул,..) (лит. законналул); жаваблувшин (-дарал) (лит. жаваблувшиннарал).
Утти бурганну группарду ккаккан бувултрах: 1 группа увма оьрчI, увма тIисса макъул хьхьичI нулевой группа ккаккан буву бур, мукъул дяниву в – группа ккаккан буву бур, мукъул ахирданий нулевой группа ­ккаккан буву бур.

«В», нулевой группа ккаккан буву хасъссар 1 классран (адаминал группа).
Дурмур даву, 2 группа, классный показателлу: д, р, р. Вай группа ккаккан бувулт хасъссар 2 классран (щарссанил группа).
Бувмув ччатI, бурки – 3 группа, классный показателлу: б, в, в.
Укун тIий ур И.Х.Аьбдуллаевгу цалва классный показателлан хас бувсса луттираву.
Ххишала кIилчинмур (цамур) Сводраву цачIунбув махъру личIийну чивчуну бур: ниттирссу – ниттил ссу. Циваннив ниттил ссу личIийну чичаван аьркинсса, ниттирссу ва ниттилссу цава ца бакъарив? Буттал бава личIийну цаннив чичаван? Бутталбава, ­бутталнину ца ­мяъналийсса махъ буна? Мукунма яттил ппал къачивчуну, яттиппал чичаван багьайссар. Цивхьуссар, туну, гъаншиврул падежрай щаллусса дайлитIулущасса махъ бушаврил, мунил мукъул мяъна даххана дуллай дакъархха.
Ялагу укунсса зат: цамур Сводраву прилагательнирду, существительнирду тIий бур чивчуну. Чил мазурдива бувкIсса махъру, та мазраву бивкIсса куццуй чичин аьркинссар тIисса правило дуна. Циваннив прилагательноерду, существительноерду къаучаван ва къачичлан?!
Мунияту ттун къулай дирзунни Цалчинмур Свод.

Умамат Багъирчаева,
Шушиннал школалул ­лакку мазрал дарс дишайсса ­учительница