Лахъсса даражалул муаьллим

Мартрал 30-нний Лакрал театрдануву ­хьусса мажлисрай ттула ххирасса муаьллим ва насихIатчи Шагьимардан АкниевлуцIунсса дакIнин бичавуртту.

На хъинну ххари хьура кIицI лавгсса мажлисрай гьуртту хьун шаврия ва Шагьимарданнул шеърирдал жуж ласун бюхъаврия.
Шагьимардан Къазакъилаевич дакIнингу увтун, лакку мазгу, лакрал ва Дагъусттаннал культура гьаз дуллай мунал цуксса захIмат бувссаривгу хIисавравун лавсун, жува мунал цIа гьаз дан хIарачат бан аьркинссар тIий ура. На умудрай ура, му даву дарча, мунийну Шагьимардан Акниевлул цIа абад даву бакъассагу, жула оьрчIавунгу, оьрчIал оьрчIавунгу мунал дуллай ивкIсса давурттал бутантIиссар лакку маз куртIну лахьлансса гъира, гьавас, хьунтIиссар лакрал балайрдугу, макьаннугу ишла дуллай, жула культуралул даража гьаз бан. Шагьимардан Къазакъилаевич ттун лакку маз куртIну лахьхьин бувсса муаьллимри. Му бакъассагу, ва ия ттул насихIатчигу, маччачунал кIану бувгьусса, ттула буттачIа хIурмат бусса инсангу.

Шагьимарданнун ттувусса, ацIра шинавусса оьрчIавусса, гьунаргу, хIарачатгу хIисав хьуну, на музыкалул ва творчествалул ххуллийн тIайла увссара. Балайлул дарс дихьлай, на хордануву гьуртту хъанахъисса чIумал, ганан ттул чIунил ляличIишиву бувчIуна. Цал дарсирай, классрал хьхьичI хьусса жула ихтилатраягу бусанна гихунмай.

Учительнаясса хавар

Цал, балайлул дарсирай, учительнал ттухь увкуна: «Кьурбан, вин райондалул радиолувух балай учин багьлай бур». – Къачча,- куну, на рязи къавхьура. Амма ганал, нагу аьличIан увну, балай учин на личIи увшиву бувсуна. Балайлухун макьан 6-мур классраву дуклакисса Шахьуватусса Шакир ХIасановлул аккордеондалий дуцинтIишивугу бувсуна. На ялагу рязи хъанай акъара, навалу къаучинна тIий. Учительнал кIукIлуну цIувххуна: «Щищал учин ччай ура?»,– куну.

Жулва классрал каялувчи ПатIимат МахIаммадовнал арс Шамил Каримов ккаккан ував (махъ ваная Дагъусттаннал халкьуннал артист хьуссар). Га ттул дусгу ия, ттун ганал чIугу ххуй бизайва. Шамилгу рязи хьуна. Учительнал цIувххуна: «Ци балай учинна?». На ­жаваб ­дулуннин, «Вяркъу Къянив лавгуна тIар» тIисса, цала чивчусса балай уча увкуна. На рязи къавхьура. Учительнан хъинну къаччан бивкIуна. Га хъювсулну классравух занан ивкIуна. Яла цIувххуна: «Циванни вин къаччисса ттул балай учин?» На бувсъссия, ттунма къабувчIлай бушиву вяркъу муксса архсса шяравун Къянив циван лавгссарив, мунияр гъанну жул Читтурдал шяравалу дунура. Учитель хъювсулгу увккун, канихьсса аьсавгу полданийн кьюч дуллай, занан ивкIуна классравух. Яла, цакуну цирив дакIнин багьну, авцIуну, махIатталну цIувххуна: «Циванникьай вин, ттул хьхьичIунсса дуснал ХIусайннул арснан, къабувчIлачIисса вяркъу Къянив циван левхссарив. «Къян хъинну архсса шяравалур. Вяркъу – литературалул сипатри. Къяннал халкь цучIав къаукIлай, увкIсса инсаннах мюхтажсса, цу учIарчагу ххари шайсса агьали, хъамалу вяркъу бучIаврия ххарину, зюннав-дачIу ришлай бур, цулчIа къавтIун бизлай бур, циняв жанаварт балайрду тIий бур», – бувчIин бувна ганал. На учительнал бувсмунихгу вичIи дирхьуну, ялагу му балай къаучинна учав. Га балай ттун жагьилсса оьрчIал учин лайкь бакъасса балайну чIалай бия. Классраву циняв пахъ багьну бия. Паракьатгу хьуну, учительнал цIувххуна: «Туну, ина ци балай учин ччай ура?» – куну. Бусав ттунма учин ччисса оьрус мазрайсса кIива балайлул цIа. «ДакI балай тIутIиний»(«Когда душа поет» ва «Шяраваллил чIарах» («Вдоль деревни»). Учительнал цIувххуна на ми балайрду циван личIи бувссарив. Инсаннал дакI мудан балай тIий дикIан аьркинссар, балайлул инсаннавун захIматрал ва талатаврил ххуллий гьунарду буллансса гьавас бутайссар, – бувчIин бував на цалчинмур балайлул хIакъираву. КIилчинмур балай, миву Дагъусттаннайн радио ва электричество дуркIшиву буслай тIий язи бувгьушиву бусав.
Ми гьантрай жул шяравун Читтурав электричество дурцуну дия. – Ва балай увкуну, ттулагу, шяравусса агьалиналгу ххаришиву бусан ччай ура, – куну, бувчIин бав. Учительгу рязи хьуна. Мукун, нагу, Шамил Каримовлулгу вай кIивагу балай увкуссар райондалул радиолувух.
Вай на Шагьимарданнущал ацIра шинал ­оьрмулуву бувсса гъалгъардавату чивчусса махъру ишла бувну буссар 2024-ку шинал итабавкьусса «Эшкьилул ххару» тIисса балайрдал жужрал хьхьичIмукъуву. Ттун пикри бур ванияр тихунмай Шагьимарданнуя чичлачисса махъру ишла бан «Путь автора в поэтическом и музыкальном творчестве» тIисса оьрус мазрайсса цамур луттираву.

Га дия ттун 14 шин хьусса, Гъумучиял дянивмур даражалул школалий мяйва класс къуртал буллалисса чIун.
Ттул буттал ХIусайннул, цала буттащал ХIасан-ХIусайннущалгу маслихIат бувну, дяъвилия зана къавхьусса инсантуран чару ­бишин аьркиншиву бувсуна шяраваллил жяматрахь. Цувагу му гьайкалдануха зий улувкьуна. Ва давриву кумаг бан тавакъю бувна Гъумучиял школалул директор, цала ссурахъу Ибрагьин Чалабовлухьгу. Гьайкал дансса чару Кумиял шяраваллил чIаравсса карьердания лавсуна. Му бивхьуну буссия Гъумук, Ибрагьин ялапар хъанахъисса къатрал хIаятраву. Нагу буттащал уссияв бувгьусса, тия чулийсса Къячаев Оьмаханнул къатрай. Ца кьини, Ибрагьингу, ппугу гьайкал дансса чару цIувцIлай бия. Гайннан шайсса кумаг буллай нагу уссияв. Буттал ттухь увкуна: «Мусиллай, ина лавгун бярничIасса райондалул библиотекалийн, хъунмунихьгу кумаг ба увкуну, жула хIукуматрал цIадурксса шаэртурал шеърирдаву, дяъвилий ливтIуминнахасса, миннал чувшивуртту бюхттул дуллалисса бюххансса махъру лякъи гьайкалданий чичин», – куну.
Шиккува бусан ччива, ттунна цIа Кьурбан дунура, Мусиллай циван учайсса бивкIссаривгу. Буттал ниттил Пахайл ттун дирзун дия дяъвилий ивкIусса арснал цIа Кьурбан. Му цIа тIутIиний хъювсул дуклай, на ххира ан «Мусиллай» чайва. Яла му цIа ттуцIун ларчIун, цаймигу мукун тIун бикIайва.

ХIасил, хъуниминнал ттуйнна дурсса вихшалдараягу ххари хьуну,хъунмасса хIаллай луттирдаву луглай, аьркинсса махъру лявкъуссия.
«Слава вам, храбрые, слава, бесстрашные, вечную славу поет вам народ, доблестно жившие, смерть сокрушившие, память о вас никогда не умрет». Вай махъругу чивчуну увкIра буттачIан. Буттан ми ххуй бивзун, ттуягу цIа дурну, чичинну вай увкуна. Яла ххи бувна: «Вай бакъасса, жунма чичин аьркинссар гьайкалданий лакку мазрайссагу махъру, ливтIуминнан, ятIатIар бакъа бакъа хьуминнан хас бувсса. Ина кIа хъинну гьунар бусса Шагьимардан Акниевлул хьхьичIунсса ученик хIисаврай, инава ляхъан бува лайкьсса махъру лакку мазрай». На му чIумалнин тачIав шеъри ляхъан къабувссия, буттал ттуйва бивхьусса бурж биттур бангу хIадурну акъассияв. Хъиривмур кьини, дарсирдая учIайхту, на щяивкIра зана къавхьуминнал виричушивурттугу, миннал махъ ливчIсса мачча-гъанминнал дакIурдивусса асардугу, дардругу чIалачIи дансса махъру ляхъан буллай. Бутталгу гай махъру, чан-кьансса бакьин бавурттугу дурну, кьамул бувна. ХIасил, буттангу, Ибрагьиннунгу ххуй бивзун, чивчуссар ми махъру Читтурав дяъвилия зана къавхьуминнан дирхьусса гьайкалданий. «Абадул абадлий, оьрчIал оьрчIангу, личIантIиссар дакIний зул чаннасса пикрирду, немец фашистная аьзизсса Ватан дуручлай харж бувсса жагьил­сса оьрмурду». Вай ­хъанахъиссар на цалчин ляхъан був­сса махъру.

Мунияр махъ, нава хъуна хъанахъиссаксса хIаллай, ттула учительнащалсса ихтилатру дакIнин багьлагьийни, махIатталну икIара, ттунма гьарзат бувчIлай бакъанугу, та чIумал учительная литературалул ва макьанну чичаврил дарсру лаласлай ивкIсса даражалий. Мува Шагьимардан учительнал бакъаяв ттул бакIравунгу, дакIнивунгу буххан бувсса, инсаннал дакI мудан балай тIий дикIан аьркиншиву.Танияр махъ, нава та чIумал учительнал чивчусса балай учин рязи къавхьуну ивкIсса дакIнин багьувкун, ттун мудан намус хъанан бикIай. ХIайп тIий икIайссияв, ххишала ттула ххирасса учительнащал хьунаавкьуну, ттуйра аьй хьушиврийгу мукIру хьуну, багъишлагу ити куну, ганаха хIурмат бан сант къашаврий.
Мунийн бувну, нудру бувну ивкIра, ливчIсса кIива нава чивчусса жужирдавусса балайрдан макьанну чирчуну махъ, ми итабавкьуну, презентация дуллалисса чIумал, нава чивчусса балайрдащал Шагьимарданнул балайрдугу учинсса сант рутан. Шинну наниссаксса, ттучIа Шагьимарданнул буллай ивкIсса захIматрал кьимат хъиннува гьаз хъанай бия.

КIицI лаган ччива, га Лакрал театрдануву, Шагьимарданнун хас бувсса мажлисрай, лакрал ххаллилсса арамтурал, Дагъусттаннал Жяматийсса палаталул хъунаманал хъиривчу Сапарбаг Аьбдуллаевлул, жяматийсса ишккакку Шалласу Шалласуевлул ва чIявусса цайминналгу Шагьимарданнуя увкумунищал, ганал лакку маз ябуллай, жула культуралул даража гьаз буллай бивхьусса захIматран бивщусса лахъсса кьиматращал нава хъинну рязину ушиву.
Га мажлисралгу, ганий бувсса ихтилатиртталгу, гикку увкусса Шагьимарданнул мукъурттийсса ва макьаннайсса балайрдалгу, хаснува Гъумучиял искусствалул школалул дуклаки оьрчIал хор балай тIисса чIумал, щала зал бивзун, гайннацIун бахIаврилгу, жунна цинявннан барашинна дунни, ци даражалул инсан ивкIссарив Шагьимардан Акниев, цуксса захIмат бивхьуссарив ганал Дагъусттаннал культура гьаз дан, хьхьичIуннай дан.
Утти ттун ччива Шагьимарданнул лакку маз ябуллай, лакралгу, Дагъусттанналгу культура гьаз дуллай бивхьусса захIматран лайкьсса кьимат бищаву мурадрай, ци давуртту дан аьркинну чIалай дуссарив, ттула пикри бусан, нава тIутIимуницIун рязисса цаймигу бухьувкун.
ХьхьичIва-хьхьичI аьркинну чIалай бур шаннагу лакрал районнал, Дагъусттаннал Композитортурал ва Чичултрал союзирттал, «Илчи» кказитрал вакилтал гьуртту хьусса ккуркки стол батIин. Агана му пикри щаллу къахьурча, на ми иширттал хIакъиравусса ттула пикри «Путь автора в поэтическом и музыкальном творчестве» тIисса луттирай, Шагьимардан Акниевлуя бусласисса разделдануву аьлтту банна.

Кьурбан Кьурбанов,
ш.Читтур