Дургьумур ттихIиншиврул
Исмяиллул арс Шарип Шарипов, экономикалул элмурдал доктор, Дагъусттан Республикалул шяраваллил хозяйствалул министрнал хъиривчув, ххаллилсса лаккучув, ттизаманнул къуллугъчитураву ца яла пахру-ххара бакъама, ци чIумал оьвчирчангу, чагъардах, отчетирттах къаурувгна, республикалул шяраваллил хозяйствалия ччимур бусан бюхъайма. Телефондалувухмур ихтилатгу кабинетраву столданух щяивкIун къабувайссарча, командировкарттайнсса аьрххирдай машиналул рульданухри бувайсса.
– Шарип Исмяилович, цIана аграрийтурал ка цIаравусса чIун дур. Дулланмур чIярур, дургьумур бургъил ччуччин къадитаншиврул, зиянчитураща ххассал даншиврул. Гьарца шинал так ца саранчалул къачансса захIматшивуртту хьун дувай шяраваллил хозяйствалуха зузиминнан. Буси, гьашинусса тагьар цукунсса дур.

– ТIайлар, саранчалущалсса талатаву жул давривусса ца агьаммур ххуллур. Ва шинал саранчалущалсса талатаву дуллай хасъсса препаратирттайну зана-кьала дурссар 51 азарунния лирчусса гектарданийсса аьрщарай. Россельхозцентрданул филиаллащал ва муниципалитетирттал администрациярттащал цачIуну щаллу дурссар саранча бусса кIанттурду ялун личин баврил ва ми ччясса чIумуй гихунмай бат баврил система. ХIакьину информацион площадкарттай миву-тиву личлачисса леххаврил сигналлайн бувну лякъайссар ца кIаная цамур кIанайн лехлахисса саранчалул гьухъаллу. ХъунмурчIин вай дикIай щинал объектирдай, чIахIа ххяхлахисса кIанттурдай, заповедникирттал территориярттай.
Ччясса кIюрххил, саранчалуща, хъару атилну дуну, леххан къахъанахъисса чIумал, «рищаву» дувайссар. Ва ларгсса бигьалагай кьини на нава ивра Тарумовскаллал райондалийсса Аневское шяравун, гиха саранчалул хъуннасса гьухъала дур тIисса сигнал дуркIун. Райондалул бакIчи Василий Аьбдурашидовлущал ва цайминнащал хъирив бавцIуну, техникагу, ядохимикатругу бучIан бувну, кIюрххицIун ссят 4-нний «рищарду» саранчалийх. Шяраваллил хозяйствардал бакIчитурахь, шяраваллал инсантурахь тавакъюри, агана саранча чув-бунугу итталун багьарча, най буна баян бувара штабрайн, чIумуй хъирив бувккун, ми бусса кIану кIул бувну, багьайсса давуртту дуваншиврул.
– Аьрщараха зузиминнан ца яла ххирамур ва тIааьнмур мутта бикIайхьунссар бакIлахъия датIлатIимур. ЦIанасса чIумал ци ттихIлай, ци датIлай буру?
– Гьашину жун ттихIин багьлай бия ссуттил лачIал 80 азарунния лирчусса гектар. Вайннува ттинин ттирхIуссар сайки 70 азарда гектарданийн дирсса. Ца гектардания ларсъссар 26 центнер къалмул. ДартIссар 215 азарда тонна ссуттил лачIал. Интту лачIал 48 азарда тонна гектарданува дартIссар 16 азарда тонна. Вайннул бакIлахъия датIаву гьашину цахъис махънин дагьунни, гъараллу, дюхлулсса инт сававну.
Нувщуя бусларчан, гьашину вай батIин аьркинссар 18 азарда гектардания, ттинин бавтIссар сайки 6 азарда гектардания. Шикку дукIу кунмасса бущилий най буру.
Ахъулссаннуя тIурча, гьашину лакьин аьркинссар 23 азарда гектар, ттинин дартIссар сайки 8 азарда гектардания, дукIумур шинах бурувгун, вай чанссар. Аьмну бакIлахъия цирдагу дукIунияр цахъис чансса хьунни, гъараллу, марчру сававну, тIутIайх бивчусса мурхьирдан зараллу хьуну. Ва шин гъараллал чулуха авадансса хьунни, дачIи шинал дянив шинай лачIунуксса гъараллу ларчIунни. ЧIярусса гъараллу царай культурардан мюнпатсса духьурчан, вайминнун заралну дацIай, цила чIумал дуван аьркинсса агротехникалул давурттахун дахчилан дикIай.
Кякандалул ва цIулитул ххуйсса бакIлахъия датIин бювхъунни. ЦIана вай ахъулсса билаятрал централ регионнай ликкан дуллай буссар. Шиккува учин, жулла продукция, жулла аьрщарай ххярхмур тIалавну ва машгьурну дур билаятрал регионнай.
БакIлахъия чIумуй лакьиншиврул техникалунсса ччуччиялул щаллушиннаралссагу буллай буссар жул Министерство. Региондалул операторталгу ккаккан бувну, вайннахчил цайнма производительтурайн бувккун, рынокрайсса багьраяр лагьну ччуччия жучIан диян дуллалиссар шанна компаниялул.
Бахчалия тIурчан, гьашину вайннул 8 азарда гектар дукьансса пикри буссар, ттинин дуркьссар вайннул дачIиннуяр ххишаласса. БавтIссар жулва къалпузру 130 азарда тонналийн биявайсса.
– КIинттулнинсса лазуни даврил даву цукун най дур?
– КIинттулнинсса лазундарал давуртту щириркIуну дур, дукIу ва чIумулнияр ххишаласса лазуни датIарду. Гъараллу дуну, гьашину урттугу ххуйсса хьунни. Цайми давурттахун дахчирчангу, лазундарал ххуйсса луртан давриву гъараллал кабакьу бунни.
– ЦIана ци захIматшивуртту дур?
– Ца цIюрувкьусса масъалану бур вацIравун, лухччайн, авлахъирттайн цIу дагьан къаритаву. ДукIусса тагьар тикрал къахьуншиврул. Муниципалитетирттащал, хозяйстварттащал цачIуну ва ишираву хъуннасса даву дурссар, къахьунмур хьурчан, ишла дуван щин духхайсса ва цамургу аьркинсса техникагу хIадур дурну. Ятту-гъаттарал хозяйствартту дусса кIанттурдал лагма-ялттусса аьрщи гъайкуну (опашка), щару бивчуссар.
Ца цамургу масъала: инттусса гъараллу сававну шяраваллил хозяйстварттан хьусса зараллал лахъаву даву. Аьрасатнал Федерациялул ХIукуматрал Распоряжение бувккун, жу зий буссару чара бакъа аьркинсса документру хIадур бавриха. Зараллу бивсса цинярдагу 80 хозяйствалул ласунтIиссар багьайсса хIакь, аьмну сайки 42 миллиондалийн дирсса къуруширттал. Вайннува 23, 5 – хъуруннай дургьумунихсса, 19, 5 – ятту-гъаттарахсса. Зараллу бивсса 7 район дур: Хасавюртуллал, Хъунзахъиял, Лакрал, Ккуллал, Къарабудахккантуллал, Дарбантуллал ва Дахадаевуллал.
– Шарип Исмяилович, буси сияхIрай кIицI ларгсса лакралми районная.
– Лакрал райондалий зараллу бивунни цивппа заллусса 11 хозяйствалун ва шяраваллил хозяйствалул 7 организациялун, ливтIунни хъуни гъаттара, найрду, дучри, бярчру. Ккуллал райондалий зараллу бивунни шяраваллил хозяйствалул 9 организациялун. ДакIнийсса куццуй, хъуни марххалтту сававну, я шичча, я шиккун буккан шайсса куц дакъая. ЧIал къавхьуну Москавлия диянссар арцу, байбишинну вай аьркинначIан диян дуллай. Ва масъала цала къулагъасрайн лавсъссар региондалул бакI дургьуминналгу, билаятрал каялувшиндаралгу.
– Ахъулссаннул мурхьирдая тIурчан, яла хъунмамур зарал-зиян хьунни ахъвазандалулми мурхьирдан…
– Мяйжанссар, лахъи ларгсса гъараллу, махъуннай зана диркIсса микIлачIру сававну, хъуварал яла хъуннамур культуралун ккаллисса ахъвазандалун хьунни яла-яла зарал. Ва шинал ахъвазандалул дурагу 19 тонна датIин бювхъунни, дукIу дартIссия 35 тонна. Ттул ттула багъраву гьашину цавагу ахъвазан, кураг къавхьунни.
Хьумур дарсну хьуну, жулва аграрийтурахь тавакъю бавияв, бияйсса зарал чанну бияншиврул, зулла бакIлахъия страховать дувара куну. Масалдаран, зараллу бивминнаву бивкIссания страховка дусса, миннаща федерал бюджетрава ххуйсса компенсация ласун бюхъантIиссия.
– Аьрщи ххирами хьхьичIмур никирал инсантураву чансса бакъар. Бурив хъирив нанисса жагьилтураву гьунттинин вайннал кIанайн бучIанми?
– Бур, амма чансса, аграр пишакартал биял хъанай бакъар, мукунма лакралми районнайгу. Ххуйну хьунссия, 9-мур, 11-мур классрая махъ аграр пиша язи бувгьусса, агроном, ветхIакин, зоотехник хьун ччисса оьрчIал чIарах бацIларчан, дахьва даврийн бувхминнал чIарахгу мукунма.
Нитти-бутталгу, школалулгу ххуйну пикри буван аьркинссар оьрчIан захIмат нахIу лачIун баврил ялув. Цаппарасса школардай буссар агроклассру, школалия махъ дуклансса масъала хьхьичI бавцIусса чIумал, оьрчIаща цалла кIулшилийну, цалва хIукмулийну пиша язи бугьан бюхъаншиврул. ЖучIава бур кIива колледж: Буйнакскаллал шяраваллил хозяйствалул колледж ва Дагогни шагьрулийсса Аграрный колледж. Шиву личIи-личIисса аграр пишакартал хIадур буллалиссар. Ччива шивун дуклан бухлахисса оьрчIру чIяву хьуну. На навагу школа бувккуну махъ увхссара техникумравун, так, Дагъусттаннай акъача, архну, Тамбовуллал областьрай.
– Жулва аграрийтурахьгу, махъсса цинявннахьвагу ци учин бюхъанссия?
– На даврил аьрххирдай ияра Дагъусттаннал циняв районнайн, вайннувух лакралминнуйнгу. Лакралгу, махъсса цайминналгу дур ризкьи куч байсса аьрщирду, къутанну. Шикку ттун къачанну ххал шай ризкьилуха зузиминнал ялапаршиндарал къаххуйсса тагьар, къатрал чулуха тIий, мивусса шартIирдал чулуха тIий. Ччива районнал ва шяраваллал бакIчитурал ризкьичитал ялапар хъанахъисса кIанттурдах ххишаласса къулагъас дурну. Укунний мудан чIяру арцу аьркиннугу къадикIайхха. Ялагу, укунсса аьрщирдай хьхьичIра-хьхьичI дикIан аьркинни щин, артезиан скважинартту, шиккугу ремонт аьркинсса, гъаргъмур, лирмур даххана дувансса кIанттурду къачансса бикIай. ЧIярумур чIумал аьркинну бикIай анжагъ ца дарваг цементралгу, чансса къунгу, ца-кIира ссятрайсса давугу. Авлахърайсса щин – му оьрмурхха. Артезиан скважинарттал инвентаризация дуварча хъина. КутIану учин, ятту-гъаттараха зузиминнан ххуйсса шартIру щаллу дурну ччива. Ризкьилун циннагурхха марцIшивугу, гъилишивугу, чIумуй дурсса прививкардугу аьркинсса, буч хьуншиврул, къашавай къахъананшиврул.
Шяраваллил хозяйствалуву зузиминнал захIмат та бухьурчангу къабигьассар, агьамшивугу ларайссар. КIантту-кIанттурдай ризкьичитуралгу, аграрийтуралгу кьадру-кьимат, хIурмат бикIан аьркинссар. Гихунмайгу зунсса гъира бикIаншиврул. Муниципалитетирттайгу вайннан наградартту дуллан, республикалулми, министерствалулми наградарттангу ккаккан буллан аьркинссар. Администрациярттал цала сайтирдай, каналлай ккаккан дуллан аьркинссар хьхьичIунсса ризкьичитурал суратру, укуннагу, увсса кьинилул, юбилейрал хьунийнгу, ххуйсса ххаругу чивчуну. БакIлахъия дартIун махъ, ятту зунттавун ягу арив бивну махъ, чIиру бавтIун махъ архIал щябивкIун, аьркинссар хьхьичIунми кIицI лагаван.
Ца цамургу. КIиришиву ттигу яларай къадагьунни, цIу дагьавриясса нигьачIиндарал сезон къуртал къархьунни. Тавакъюри ва кIанайгу личIлулну бикIаву. Ятту-гъаттарал фермардай мудан щин дикIан аьркинссар, ххулув, цамургу кьаркь лазуни ядуллалисса кIанттурдал лагма гъайкусса щару бикIан аьркинссар, ми цIараща дуруччиншиврул.
Ихтилат бувссар
Бадрижамал Аьлиевал