ЦIусса луттиравасса парча

АхIмад-Хан Султан, аьмну хIисав бувну Дагъусттаннайн шамийла увкIун ивкIссар: 1944 шинал цалчин увкIун ивкIссар цала хъунаманал, 8-мур гьавалул армиялул главнокомандующий, генерал- полковник Т.Т. Хрюкиннул маслихIатрайн бувну, Къиримнаву репрессиярдал гъургъаза дайдишайхту, нину-ппу репрессиярдал ххутIахьхьун къабириян битансса мурадрай. Амма АхIмад-Хан Султаннун тIайлабацIу къавхьуссар, Дагъусттаннал партиялул Обкомрал хъунаманал кумагчинал биччибакъулшиву сававну. Аьщуйн щуну учиннив, кумагчи къашай хьуну, даврия шавай лавгссар, АхIмад-Хан Султан хъирив кьини учIанссар тIий. Ва иш асар хьусса АхIмад-Ханма, цала тавакъюлул хIурмат къабувсса ххай, хъирив кьинива лавгссар МахIачкъалалия.
КIилчин увкIсса ппурттуву, 1946 шинал, ЦIувкIрав ва хьунаавкьуссар, вагу, ванащалсса хъамалгу нани ххуллурдайн бартбисуртту бивчуну, ил-аьлам бавтIун, яла язими вирттал хьунабакьайсса кунма, хIурматрай. Чиллу-чухъравусса бурттигьалтрал хьхьичI авкьуну бувхссар шяравун. Ва тарихийсса хьунабакьаву хьуссар. Виричу буттал къатлуву хъамалу хьуссар. Мачча-гъаннащал кIул хьуссар, шяраваллил лагма увкссар.
Шамилчин учIаврия. АхIмад-Хан Султан цува дунияллия гьан хьхьичI мачча-гъаннахь «хъинну бикIи» тIисса куна, Дагъусттаннайн цIунилгу увкIун ивкIссар. Ва ялагу, АхIмад-Хан Султан республикалийн увкIун ивкIссар Дагъусттаннал автономия баян бувну 50 шин шаврил юбилейрайннугу.

1971 шинал январь зуруй Дагъусттаннал хъуниминнал ДАССР хIасул дурну 50 шин шаврил шадлугърайн оьвкуну увкIсса Виричунайн шадлугърал хъирив кьини ЦIуссалакрал райондалийн оьвкуну бивкIссар. ЦIуссалакрал райондалийн АхIмад-Хан Султан увкIссар ссурахъил арс ХIажикьурбанов ХIажикьурбаннущал, ва таний ЦIуссалакрал райондалул ца каялувчину зий ивкIсса ттул хъунама уссур. Виричунащал архIал бивкIссар цIанихсса пагьламантал: Аьрасатнал халкьуннал артист Ярагъи ХIажикьурбанов, уссурвал Анвар ва Оьмар Исрапиловхъул (Анвар ЦIуссалакрал культуралул отделданий каялувшиву дуллай ивкIссар, Оьмар – фотокорреспондент) ва хIукуматрал къуллугъчитал. ЦIуссалаккуйн нани ххуллий АхIмад-Хан Султан Хасавюртлив яхъанахъисса цала ссурахъичIан, ттул ниттичIан, СахIибатлучIан увхссар. Ттул нину ацIва оьрчI хъуни бувсса Нину-Виричури, на ацIилчинмара кулпатраву. Жу ялапар хъанай буссияв таний Дагестанская тIисса кучалий, 107 «б» къатраву. На та кьини школалийн гьан хIадур хъанай уссияв, хIаятравун уккайхту, жулва хIаятраву кIул бакъасса инсантал ккавккуна. Хъунама уссу ХIажикьурбан акъа, цучIав кIулсса акъая. Ттуйн лажинну ия чурххал лахъ акъасса, хъачIунттава уттасса, журат дусса адамина. Пальто ядирхьуну дия, хъазамрал улттуй кIива-кIива мусил цIуку пар-пар тIий бия. Миннахьхьунгу ссалам буллуну, на анаварну увхра къатлувунай, ниттихь жучIанма хъамал най бушиву бусан. Ппу танийва сагъну акъассия, 1970 шинал ноябрьданий лавгуна дунияллия. Ниттин та ппурттуву 63 шин дия, хIаятравун буккайхтува, ниттил ябавцIуна АхIмад-Ханнуй, хъазамрайсса мусил цIурттайну увчIуна тачIав оьрмулухун къаккавксса ссурахъу ушиву. Нину ва АхIмад-Хан Султан чIувну хъямала багьуна, аьгу-аьтIий цанначIун ца лавчIуну бия. ХIукуматрал къуллугъчитуравасса цуманаллив увкуна ссищал гъалгъа буван 5 минут душиву. АхIмад-Ханнул мунал увкумунихун аьнтсса жаваб дуллуна, ссин цуксса хIаллай ччай бурив, муксса хIаллай яхши-хашрай икIантIиссара увкуна.
ДачIи ссятрайсса ихтилат бувна ниттил ва АхIмад-Ханнул, ххишала лахъи лаглан пайда бакъая. Ганащалми анавар буклай бия. ДакIнийри, ниттил ганахь цалчинмур самолёт та, чув руртссия тIисса суал буллуну бивкIссагу. Ххуйну дакIний ливчIунни АхIмад-Ханнул бувсмур. Мунан ябавцIуну бивкIун бур эскадрильялул командирнал зажигалкалий. Таний зажигалкарду дефицитран ккаллину бикIун бур, хаснува дяъвилул чIумал. АхIмад-Ханнул зажигалкалухсса цIитI икIаву хIисав хьусса командирналгу мунахь, самолёт рутарча зажигалка вилли увкуна тIий ия. Самолётгу руртссия, зажигалкалул заллугу хьуссияв тIива. Лахъи къабан, биялсса хавардугу бувсун, дакIгу кIидарчIуну, лавгуна АхIмад-Хан. Мунах ЦIуссалаккуй агьали ялугьлай буссия. ЦIуссалакрал шяраву, ЦIуссачIурттахь ва ЦIуссаккулув му, чIявусса агьалигу хьунийн бувккун, лахъа-хъунну кьамул увссия. ЦIуссалакрал шяраву райондалул культуралул клубраву хъуннасса шадлугъ дурссия. Райондалул хъуниминнал Виричунан каний дахIай мусил ссят пишкаш дурссия. Клубравун бавтIцириннал чIявусса суаллу буллуна Виричунахьхьун, миннавух бия, «та-унугу дагъусттанчугу космосравун леххантIиссарив?» тIисса суал. Ва суалданун жаваб дуллай, АхIмад-Ханнул увкуна: «Чара бакъа. Му дагъусттанчугу лаккучури икIантIисса». Зунма кIулли ванал махъру тIайла бавцIушиву, Муса Маннаров космосравун левхшиву ва 1988 шинал космосраву яла лахъи лавгмагу му ушиву. ЦIуссаккуллал шяраву АхIмад-Хан Султан хIурматрай кьамул увссия ттул хъунмур ссил, ХIусайнова Арал, Аьрасатнал культуралул лайкь хьусса зузалал ужагърайгу, хъунама уссил ХIажикьурбаннул къушлийгу. Виричу ккаккан ччисса, мунал ка дугьан, ихтилат буван ччисса инсантал чIявусса бивкIссар. Хъуними уссур-ссуннал бусайва, мачча-гъаннал вив лавсун цахава буллалисса хIурмат хъинну асар хьунни тIий ивкIшиву АхIмад-Хан.
Мукуна хIурматрай кьамул увну ивкIссар Виричу 1946 шинал буттал шяраву, 1-мур ЦIувкIравгу. АхIмад-Ханнул мурад бивкIссар цал ялагу ЦIувкIрав иянсса. Амма Москавлия оьвкуну, му цIусса самолёт испытать дуван тIалав увссар. Давугу, даврил буржгу хьхьичIунсса АхIмад-Ханнун январь зурул 28-нний Москавлийн леххан багьссар. Цалчинмур февральданий тIурча, бавссар, цIусса самолётрал хIал ккаклай бунува, АхIмад-Хан Султангу, экипажравусса шама цаймигу ливтIусса кьурчIисса хавар.
АхIмад-Хан Султаннун кIулну бивкIссар цува цукун нигьачIисса давриха зий ивкIссарив, кIулну бивкIссар ччимур чIумал самолёт пIякь учин бюхъайшиву. Вас-ццах цирив къакIулсса, аслансса лётчикнан хьхьичIххуттай бивкIссар лётчик-испытательнал буржгу, чара бакъа самолёт мютIи-тимар дуван ччисса зувугу.
Цува дунияллия гьаннин цаппара гьантрал хьхьичI бутталмур ватандалийн, мачча-гъанциринначIан иян бюхъаву – му мунал оьрмулуву чIиви-кьивисса тIайлабацIулун ккалли буван бучIисса иш бухьунссар. Барчаллагь учин увкIсса кунмасса аьрххи бухьунссия.
Сайдун ХIажикьурбанов,
АхIмад-Хан Султаннул
ссурахъил арс