Чернобыллал АЭС-райсса авария 40 шин ларгун махъ

1986 шинал апрельданул 26-нний атомрал энергетикалул тарихраву хьуссар хъунмасса техногендалул апатI. Тания шиннай 40 шин ларгун махъгу, га апатIсса иширал биян бувсса зараллал хъирив лаллай бур, га иширал хIакъираву тамансса щялмахъру, бусаларду ляхъан буллайнма бур.

Катастрофа хьуссар техникийссагу, сакиншиндаралссагу, инсан сававссагу факторду цачIун шаврийну.
Хьхьунил чIумал, ссят 1 ва 23 минутIраву цакуну лахъ хьуну бур активсса зоналул кьуват ва пIякь увкуну бур му зона. КIира пIякь учаву хьуну дия: цалчин­сса пIякь учаврийну дуцан дурну, гьавалувун палцI дурну дия азардаксса тоннарду дусса реакторданул магъи, кIилчин пIякь учаврил лекьан бувну бия активсса зона. Гьавалувун гьаз хьуну дия радиактив ххиттущалсса, графитращалсса, гъавгъсса бетондалул касакирттащалсса ва муххащалсса хъуннасса ттурлу. Радиактивсса затирттал цачIусса кIушиву диркIун дур сайки 190 тонна. Атмосфералувун багьну бивкIун бур урандалул, плутонийрал, йодрал, цезийрал ва стронцийрал изотопру.
ЦIу лачIаврил ва радиоактивсса затру ппив шаврил захIмат дурну дия тиккусса тагьар. Радиоактивсса ттурлу ппив хьуну дия СССР-данул дазурдаяргу архну, дирну дия Европанавун.

Авария хьуну махъсса шанма зурул мутталий ивкIуну ия 30 инсан. Острая лучевая болезнь азарданул къашавай ивкIун ур 134 инсан, миннавату 28 ивкIуну ия 1986 шинал.
АЭС-рал лагмасса 30 километралул зоналия, Припять ва Чернобыль шагьрурдугу хIалану, бизан бувну бивкIссар 115 азаруннаха ливчусса инсантал. Махъми шиннардийгу бизан бувну бия ттуршазарахъул инсантал Украиннава, Беларусьнава ва Аьрасатнава.
Радиоактивсса затирттал чапал бувну бивкIссар тамансса кIанттурду. Так ца Беларусьнаву цезийрал чапал хьуну бивкIун бур 23 процент аьрщарал, тикку ялапар хъанай бивкIссар 2,2 млн инсантурал.

АЭС-рай авария шаврийну хьусса зараллу бухлаган бавривух гьуртту хьуну бивкIссар сайки 600 азара инсан, чIявуми кIира шинал къуллугърайсса ва луртандалийсса (в запасе) саллатI. АпатI хьусса кIанайн цалчин бивну бия пожарниктал, миннавасса чIявуми литIунсса тагьарданий цIуцIаврил бувгьуну бия.
Зараллу бухлаган бан бувкIсса ва тай кIанттурдая нигьачIаву дакъасса кIанайн бизан бувсса ялапарлувтурава чIявуссаннай сукку хьуну дия онкологиялул, оьттул ва щитовидный железалул цIуцIавуртту. Аьлимтурал уттигу дуллайнма бур радиациялул тагьарданул мониторинг (хъирив лаявуртту).
ХIакьину Чернобыллал зоналий дур къадагъалул лишанну, къатри дур дачIра лирчIун. Станциялул ххишала энергия дуккан дуллай бакъар, амма тикку ттигу пишакартал зийнма бур энергоблокру букьан бавриха ва радиоактивсса лув лирчIмур цайми иширттан аьркин давриха.

ХI. Аьдилов