Аьрщаран буллусса оьрму
Дунияллия лагайхту инсанная личIай так аьпа. Хъинсса аьпа кьабивтманан бивкIугу къабикIай. Мукун, циявасса хъинсса аьпа кьабивтунни Бархъаллал шяравасса ххаллилсса хъамитайпа, хьхьичIунсса пишакар, тIахIунттудуву Шаммадаева ПатIимат МахIаммадлул душнил.
Ва аьпалул шавугу хьунни, ца ванил кулпатран дакъассагу, Бархъалланссагу, лакрал миллатранссагу, Дагъусттаннанссагу кьурчIишивуну, цанчирча гьарца укунсса усттар оьрмулува лагаврийну щалагу Дагъусттаннал маданиятрая, магьирлугърая хъунмасса хъатI багьлай буну тIий.
ПатIимат шамилчинмур никирайсса тIахIунттул усттаръя. Ванил, оьрчIниява шинмай цила ниттищал тIахIунттаха зий байбивхьуну, цила бусса оьрму аьрщаращалсса даврин хас бувссар.
Бувну бур ПатIимат ноябрьданул 20-нний 1959 шинал Бархъарав чIявусса оьрчIру бусса МахIаммадлул ва Рукьижатлул кулпатраву. МахIаммад, ца кагу дакъа дяъвилия зана хьусса фронтовик, хасиятрал хъинну кьянкьасса ивкIун ур, оьрчIал ялувгу цIакьну авцIуну ивкIун ур.
Школалий дуклакисса душ хияллай бивкIун бур шагьрулийн гьан, медик хьун буххан, амма, нину къашавай хьуну, шяравува бацIан багьну бур ниттих буруглай. Зун бивкIун бур шяравусса ТIахIунттал (гончарный) заводрай. Нинугу, азардануща ххассал къархьуну, ччяни аьпалул хьуну дур.
ПатIимат, кулпатралгу хьуну, ласнащал, Сулайманнущал, архIал бивзун бур Москавлив. Зий бивкIун бур Звенигородрайсса хъинну хъунмасса цехраву янна дурухлай. Сулайман ветеринарну ивкIун ур. Цаппарасса хIаллавун вайннал кулпат зана хьуну бур махъунмай Бархъарав, ПатIиматгу цIунилгу тIахIунттахун багьну бур. Ванил Бархъаравсса ТIахIунттал заводрай зий 27 шин дурну дур. Шяравусса школалий дачин дурну бивкIун бур керамикалул кружок.
Шагьрулийн бивзун ПатIиматлул ацIнияхъайсса шиннуя. Зий бикIайссия Республикалул Халкьуннал канил пишардал центрданий. Мукунма «Аьрасат – ттул тарихри» тIисса музейраву «РемесловЪ» дуссукъатлувугу, оьрмулул мюрщиминнангу, хъуниминнангу лахьхьин буллай цахъис кьянкьану зурчан – гъагъайсса, кIукIлуну зурчан – мютIий къашайсса аьрщи тимар дуллан.
ПатIимат Шаммадаева гьуртту къавхьусса халкьуннал сянатирттал выставка, фестиваль республикалийгу, билаятрайгу нажагьсса дакъа къархьуссар. Яла-яла ва гьарца кIинттул гьуртту шайссия Москавлив «Аьрасатнал халкьуннал художествардал промыслирду» тIисса ассоциациялул дувайсса «Ладья» тIисса выставка-ярмаркалий. Чун гьарчангу, хьхьичIунсса кIану къабувгьуну къабикIайссия. Мукун ваничIа хъинну чIярусса наградартту, дипломру хьуссар. Цищала цал-цал душ Луизагу буцайсса бивкIссар личIи-личIисса шагьрурдайн. Ниттия ларгсса чIумуву гъалгъа тIун бигьану бакъанугу, Луизал вания бусанмур чIявур.
– Нину дия тIабиаьтраяра дакIнил хъиншиву ва каруннил гьунарду мяш бакъа бивсса инсан. Цимигу шин тIахIунттан дуллуну, махърив язи бувгьуна ваниярвагу бигьа бакъасса преподавательнал пиша. Цайминнангу халкьуннал пишарду лахьхьин буллай, махъа нанисса никираву аьрщарахсса ччаву дихьлай дикIайва.
Нину тIахIунттаха зузисса чIумал, аьпа биву, ппугу икIайва мунин кумаг буллай. ТIахIунттан аьркинсса аьрщи дихханшиврулва цукссагу захIмат буван багьайва, ялату цимирагу къат дукьлай. Муния махъгу, га жунна чIалачIисса керамикалул изделие дуваннингу, цикссагу гьухъ дутIин багьайва. Дуллай, дуллай, цукссагу захIматгу бувну, дурмур яла, цIараву, пачливу ччуччин дуллалисса чIумал, хъя учингуяхха бюхъайсса. Укунний аьтIийгу щядикIайва нину, ваца цила лякьлул оьрчIал ялув кунна. Ниттин мяйжаннугу ххирая цила пиша. Ххирану бакъания, шайссияв, туну, ваниха вайксса шиннардий укунсса захIмат буллай зун.
ЩядиркIун, ляхъан дуллан дикIайва аьрщарая дуванмур. Шяраву ттатта, бава цала оьрчIал оьрчIащал щябивкIун ккавкрив, ягу ттуккущал, ттуккуй нанисса оьрчI итталун агьрив – вай най буна аьрщарая бувантIиссия. Яруннин ккаркмур аьрщарайн ласайва. Мультфильмраву цинна хIаз дирзмунилгу бувайва аьрщарал къалип.
Цилва хъунмасса захIмат бувну дурмунин багьа бищунгу къакIула, аьпа бивун, мяш дакъа, укра, укунна дарчIунугу гьан дайва къачансса затру, кулпат бакI буккан буван, даххан бюхълайгу бунува. Цикссагу инсантал бикIайва ванийн бусрав-барчаллагьрайсса. Хъамалу цу учIарчангу, лавгун цила дуссукъатлувун, чIирисса дунугу, хъуннасса дунугу, чара бакъа ци-дунугу дулунтIиссия. ДакIнийри, ниттил ца шинал Зумаритавал байрандалийн тIахIунттул ттукри бачIлай бивкIсса, оьрчIал куннахь куннал буслай, ца аваза гьаз хьусса.
Ниттил цилла даврих щядиркIсса чIумал ишла дувайсса кьай-кьуйлун, инструментирттан кIанай цал-цал канилун дагьмур (къуса, гьиссилу) ласайва. Укун ишла дурмур кухнилий ттунна ляркъукун, вай чапал циван дав, аьрщаравух циван дуккав тIисса ттухь ниттил учайва: – Вай аьрщи дакъар, вай мусири, – куну.
ЧIявусса бучIайва тIахIунтту дуван лахьхьин ччисса. Ниттил, мяш дакъа, цичIав кьюлтI къабувну, цинма кIулмур цайминнангу лахьхьин байва. Аьпа бивул, цукссагу хIарачат бувна ттунгу ва касму-сянат лахьхьин данмур, нахIу дизанмур буллай. Амма ттул дакIрив аьрщарахух къаларгунни, вания цукссагу ва цикссагу ххуйсса затру дуван бюхъайнугу. ОьрчIнияра шиннай ттун чIалай бия ва бигьасса пиша бакъашиву, чIалай дия ниттил аьрщараха зий дутIлатIицирив гьухъ, буллалицирив захIмат.
Нину, аьпа биву, хIазссагу дикIайва, ванин цимурца ттукрайну (тIахIунттал) ккалан ххирая. Масалдаран, ссал-бунугу багьа бурив ххюазарда къуруш, учинтIиссия: «Вагь, вайннухния ххюва ттукку ласун хьунссия», – куну. Ягу шарда дуван аьркинсса ци-дунугу даврия, чун-бунугусса аьрххилия ихтилат нанисса чIумал, учинтIиссия: «На му хIаллай кIива ттукку буванна», – куну. ТIахIунттуя цичIар дуван къархьусса кьини ниттил дачIра, багьандаран гьан дурссаннун ккалли дайва.
Ниттин ххирая ссихьри дуллангу, хаснура цIикIуртту, гъирарай дурухлан дикIайва вайннунсса янна. ТтучIа дуссар ниттил дурсса метралул лахъшиврийсса ссихьу-цIикури (жалин). Ва жул, бархъаллал, аьдатри, щар хъанахъисса чIумал душнин ниттил чара бакъа укунсса ссихьу дувайсса ва дулайсса. Щар хъанахъисса душнил ялагу цIикурттул гъухъа бикIан аьркинссар, му лаххан най бунугу, бакъанугу.
Ниттин пахру бикIайва цурда Бархъаратусса душиврия, шаймур буллай дикIайва шяраваллил цIагу, касму-сянатгу машгьур дуван. ЧIяруну ххарину ва пахрулий дакIнин дутлан дикIайва гончар Ислам ШовкIринский цачIана Бархъарав увкIсса, цивппа архIал зий бивкIсса чIунну.
Ниттил, ссаха зурчангу, дуллалимур дюрхъуну дувайва, бакIуйн дуккан дувайва. Кару мусил дия, дуван къакIулсса зат къадикIайва, тIахIунттулми давурттацIун – щащавугу, дуруххавугу. Буслан бикIайва, ниттил цила уссин костюм дурурххуну, ниттиуссу Москавливн му костюмраву лавгун, вокзалданий мунал хъири-хъирив ца адамина занай ивкIсса, цанна му костюм даххи тIий. Му яла къалагавай, ниттиуссил дарххуну дия мунан костюм, вокзалданийра цайнна цайми яннагу ларххун.
Ниттия бусланмур бухлагансса ххай бакъара, я вания буслай нава буххансса, бавчIансса, – тIий бур Луиза.
ПатIиматлуя бусанмур къачанни ванил даврил уртакьтуралгу, цимирагу шинай ванищал архIал зий бивкIминналгу.
Земфира Оьмарова, Республикалул Халкьуннал художествардал сянатирттал центрданул хъунмур специалист:
– Ттул дакIниву ПатIимат Шаммадаева личIантIиссар дакI хъинсса инсанну, усттарсса пишакарну. ПатIиматлун ххирая цIу-цIусса караматсса затру дуллан. Цилла дурмургу ххарину ларсун бучIайва Центрданийн. Ванил дурмургу най дуна итталун дагьайва, ккарккун, бурувгун кьаритан шайссагу дакъая. Ванил дурсса эксклюзив затирттал чIаму дикIантIиссар Центрданий ванил аьпалун. Вай дакъахлантIиссар, так тамаша буварчан бакъа.
ПатIимат дакI аьчухсса, личIлулсса, цимурцаннуву марцIшиву ххирасса бикIайва. ХIайп, дунияллия ва ччяни лавгсса, хIайп, Бархъаравсса ттул цалчинсса аьрххи ванил бивкIулийнсса леххаврийсса хьусса. Ванин бакъамур оьрму душнин, мунил ирсиран булуннав.
Зарема Ибрагьимова, бархъаллал тIахIнидуву:
– ПатIимат ххишала бакъа гьунар бусса инсан бикIайва, ва гьунаргу ванийн цилва ниттия бивну бия. Ванил каруннил дурсса игрушкарду дикIайва ца ккарккун вамур хъамадитансса. Ттун ххирассия ванил пишакарсса ва усттарсса каруннила дуклакисса игрушкардай тамаша буллан. На бяйкьлай бакъахьурчан, хъурзилттащалсса ттукку буллай цалчин ва байбивхьунуккива, хъурзилттаву тIахIунттугу дихьлай.
ЧIявусса бия вания касму-сянат лахьхьин бюхъаврийну цалва кулпатру бакI буккан буллалисса.
Та ккаккарчангу, ПатIимат мудан пиш тIий бикIайва. Ванин ххирая инсантал, кIула дусшиву дувангу, дуруччингу, хъамал кьамул бувангу. Туризмрая ва туристътурая цIана кунма гъалгъа тIун бувасса чIумала ванил цила шаппа кьамул байва чIявусса туристътал. ПатIимат ттун цимурцаннувусса идеал бикIайва. ХIайп, укунсса инсан дунияллия ччяни лагаву. Ттул дакI ххишала дакъа къума лагай укунмавагу чансса халкьуннал усттартал аьпалул хьувкун.
Асият Мирзаева, бархъаллал тIахIнидуву:
– Ттул нину Бархъарав ТIахIунттал заводрай зий дикIайссия, мунияту ттун ПатIимат оьрчIниява дакIний бур. Ва бия хъинну гьунар бусса тухумравасса, кулпатравасса душ. Ванилгу, ванил нитти-бутталгу, ссилгу, уссурваралгу аьрщарая, бурчуя, тIаннуя, арцуя дукъавайсса къадикIайва.
Абакар ГъазимахIаммадов, керамист, прикладной искусствалул усттар:
– ПатIимат Бархъаллал тIахIнидувултрава язимуръя, Ахъушиялгу, республикалулгу, щалва билаятралгу даражалийсса усттаръя. 1983 шинал бувкIун Бархъаллал шяравусса керамикалул цехравун, байбивхьуссар халкьуннал игрушка (народная игрушка) дуллай, машгьур дуллай. Циннагу ва журалул затру лавайсса даражалий дуван лархьхьуну, цайминнангу лахьхьин дуллай.
Хъинну гьунар бусса, за кIулсса, ца мукъуйну учин, эрудированныйсса инсан бикIайва. Цинма кIулмур гъирарай цайминнащалгу кIибачIайва. Цин алжан нясивну лякъиннав.
Бадрижамал Аьлиева