Аьламрал элмулул ва Дагъусттаннал культуралул лахъазанттай
Хъунмур оьрму билаятрал хъуншагьрулий Москавлив лавгун бухьурчагу, пишалул ва жяматийсса давурттал къайгъурдаха цуксса мажал бакъа ухьурчагу, ца лахIзалийссарагу Дагъусттаннащалсса, Лакку билаятращалсса, лявхъу кIану ЧукIуннащалсса дахIаву руцан къаритайсса Арсен Буйдалаевич, гьар мудан куна, гьашинугу увкIунни отпуск аьзизсса буттал кIанттай гьан дан. Ва шяравун увкIтари, нагу лагайссияв ЧукIнав ванащал хьунабакьин. Гьашинусса жул хьунабакьаву хьунни МахIачкъалалив.
Цимил цачIу щябикIарчагу, цимил ихтилат барчагу, цалчин кунма, гъирарай вичIи дишара ванал бусласимуних, цал ялагу махIаттал бара ванал узданшиврул, инсаншиврул. Яла-яларив, къабигьасса аьламрал элмулул лахъазантту лархъсса дунияллул даражалул аьлимчунал хъун-ххаллил акъашиврул, аьчухшиврул. Гьарица хьунабакьаврил кьабитай ттул дакIниву тIааьнсса асарду.
Техникалул элмурдал доктор, профессор, академик. Зувинния лирчусса шиннардий «Дагестан» Москавуллал культуралул центрданий каялувшиву дуллалисса ххаллилсса дагъусттанлув, миллатрал пахрулунсса лаккучу.

– Арсен Буйдалаевич, дунияллул ччимур мурцIний игьалаган бюхълай унугу, гьарица шинах ина учIара буттал шяравун. Хъунмур оьрму Москавлив лавгун бунугу, мегаполисрал къайгъурдал вив лавсун унугу, цукун бювхъур му ччаву ядан?
– Мяйжаннугу, ттул оьрмулул хъунмур бутIа буттал улклуя архну лавгун бур. Оьрмулул 19 шинаву лавгссара на шярава дуклан уххан. ОьрчIнийва бикIайва инженер хьунсса хиял. Математикалул, физикалул дарсирдал чулуха итххявхсса ияв. Та чIумал шяраваллаву учительнал ва медициналул зузалал пишалия бакъа кIулну бакъая. Ттул гъан-маччамигу циняв ми арардаву дуклай, зий бия. Ца на хьунав цамур пиша бувгьусса. Хъуннасса конкурс дунугу (ца кIанайн – ацIа инсан), ттуща бювхъуна, лавайсса кьиматирттай экзаменнугу дуллуну, Харьковрайсса Авиациялул институтравун уххан.
Шикку кIицI къабувну битан къахьунссар: та чIумал жула зунттал щархъаву шагьрулул школардайнияр хъисрагу къаяларайсса кIулшивуртту дулайва. Учительнал сий, кьадру-кьимат хъунмасса бия. ОьрчIавугу дуклансса, кIулшивуртту ласунсса гъира хъунмасса бия. Та чIумал ларсъсса кIулшивурттал гьар кIанайн ххуллу тIитIлай бия. Шяраваллил школарду къуртал бувсса оьрчIаща, лавайсса даражалий экзаменнугу дуллуну, Москавлив ва цаймигу Аьрасатнал шагьрурдай сий дусса институтирттавун буххан бюхълай бия.
Мунияр шихунай, дуклай, зий ттул оьрму буттал кIанттуя архну лавгун бур. Амма ттул дакIниву мудангу буссар Дагъусттан, Лакку билаят, ЧукIуннал шяравалу. Ттул пикрирдугу, хияллугу миннуцIун бавхIусса бивкIссар, буссар.
– Шяраву бувтсса оьрмулува яла-яла ци дакIний ливчIри?
– На увну ура 1938-ку шинал. Ца-кIира шинава байбивхьуна Буттал кIанттул цIанийсса Хъунмасса дяъви.Ттул ппу Буйдалав хушрай ватан дуруччин лавгун, зана къавхьуна. Шяравун гьантта ляхну тIиссакссагу извещенияртту дучIайва, хIакьину ца къатлува, гьунттий тамунива маоьлул чIурду баллай бия. Жул, мюрщи оьрчIал, тIуркIурдугу дяъвилуцIунсса бия. Мюрщисса бунугу, жун хъанахъимур бувчIлай бия, асар хъанай бия.
Дяъви нанисса шинну дунугу, ккаши бакъая, цанчирча гьарнал дия цала хозяйство: ризкьи, дугьансса хъу. Къурувсса дарувсса уртту-щингу жун кIулссия, мигу дукайссия. НахIу-нацIу дакъахьурчагу, дикI, накI-нис, дука-хIачIанмур дия. Колхозрал ишгу оьккину бакъая. Дяъвилул чIумал ЧукIуннал колхозрал бия 42 азарва яттил хIайван, шанна илхъи дучрал, шяраву ва къутаннай бия ризкьи. ТIайлассар, бутта акъашиву жун асар хъанай бия, хIатта гъан-маччанал чулухасса кумаг бунугу. Жун ппу акъашиву кIул хьун къабитан шайсса кумаг бувссар буттарссу Написатлул. Ва бия Дагъусттаннал медициналул институт къуртал бувсса цалчинминнавасса. Мукуна жул кулпатрал чIарав авцIуна ниттиуссу Малик. Тай захIматсса дяъвилул шиннардий шяраваллил жямат, куннал чIарав кув бацIлай, цаннал цаннан кумаг буллай, ца кулпат кунма, бавкьуну бикIайва. Шяраву 7 класс къуртал байхту, Сулакьрай ветврачну зузисса ниттиуссу Ссаламлул на гихун увцуну, интернатрайн авкьунав. Хъуними классру на Сулакьрай къуртал бувссар..
– Цукун агьунав ина Москавлив?
– Харьковрайсса Авиациялул институт лавайсса кьиматирттай къуртал бувну тIий, на тIайла увккунав зун Москавлив. На студентсса шинну тIайла дарцIуна жучIара ракетарттал, космонавтикалул техника хьхьичIуннай нанисса чIумуйн.1957-ку шинал итабавкьуна Аьрщарал цалчинсса спутник. 1961-ку шинал аьламравун инсан левххуна. На язи бувгьусса пишагу хъинну сийлийсса бия. Москавлив та чIумал ракетарттал ва космосрал техникалуха зий дия С. Королевлул ва В. Челомейл фирмарду. На Челомейл ОКБ-вун (особое конструкторское бюро) агьунав. ЖучIа зий ия Никита Хрущевлул арсгу. Мунияту Н. Хрущевлул чулуха жул фирмалун ххуйсса кумаггу бия. Тикку инженер-конструкторну, хъунама инженер-конструкторну зий на ххюра шин дурссар. Яла увхра МАИ-лул (Московский авиационный институт) аспирантуралувун. Ва дия 1968-ку шин. Мунияр шихунмай на ттулва оьрму ва институтрацIун бавхIуссар.
– Отпускалул гьантри ина гьан бара ЧукIнав ва Абхазнаву. Цумур кIанай цукун игьалагара?
– Гьай-гьай, ттул дакIнил лавсъсса бур Дагъусттан, ЧукIун. Шихун кIункIу тIун икIара. Игьалаган рахIатсса бур Абхазия. ЛухIи хьхьиригу Каспий хьхьирияр марцIсса бур. Дагъусттаннай ттун занан багьай хъатIайн-хъиншивурттайн, бивкIу-буккурттайн, шай личIи-личIисса хьунабакьавуртту. ХIасил, игьалагансса чIун къадирияй (хъян икIай).
– Вил оьрчIан ххирарив Дагъусттан? БучIайрив мигу шяравун?
– Гьай-гьай. Заур гьарица шинах учIайссар ЧукIнав цала кулпатращал. ЦIанагу ттущал вайгу буссия. Аьйшат цила ласнащал мунал буттал шяравун, КIулушацIун лагай.
– ЧукIуннал шяраву хьхьичI ххуттайн ласун багьлагьисса масъаларттуну цуми чIалай бур вин? Цукунсса дахханашивуртту хьуну ччива кIикку?
– ЧукIуннал хъуннасса, 360 хозяйство дусса, щар дуссия. ЦIана кIикку 15-20 хозяйство духьунссар. Мигу чIявуми оьрмулул бугьарасса инсантал бур. ХьхьичIва шяраву чIявусса хъатIив, ссухIватру бикIайссия. Шяраву ци-дунугу цIушинна дулларча ттул дакI ххари шай. На хIарачат бара циняв жяматрал дуллалисса давурттаву, ихIсандалул акциярдаву гьуртту хьун, ттущава шайсса кумаг бан, чIарав ацIан. Шяраву дурну ччисса давуртту чIярусса дур, амма кIикку бакъар миннуха зунсса, ми бакIрайн лавсун, дузрайн дуккан дансса инсантал.
Ттун ччива ЧукIуннал шяраваллил тарихрая, колхозрая, школалия, тухумирттая, лайкьсса инсантурая, дяъвилул ветерантурая чивчусса лу итабакьин. Ттула чулуха жяматрансса бахшишну хьувча тIий ура. ЧукIуннал колхоз райондалий хьхьичIунсса колхозирттавух диркIссар. Занази ЯтIул ттугъ лайкь бувну бивкIссар. Жул шярава кIия Аьрасатнал Виричу ур. Ца Гаппал ХIажиев, ца МахIаммад Исбакиев. Ттун ччива, жяматгу чIарав бавцIуну, хьхьичIва шяраваллил совет бивкIсса къатри цIу дуккан дурну, тарихрал музей бан. Ми къатри цирдагу дяъвилул гьурттучитурансса гьайкалданул чIарав дуссар.
Ялагу ччива ЧукIнавсса цIусса ххуллу бакьин бан. Цила чIумал ттул уссил Аьбидинал «Дагавтодорданийхчин» кIа ххуллу бансса хIарачат бувссия. Къуртал къабувна ливчIунни.
– Арсен Буйдалаевич, 30-нния лирчусса шиннардий «Дагестан» МЦК-лий каялувшиву дуллай ина багьа бищун къашайсса давурттив дунни. Цинявннуя буслан къахьунссар. Нанисса шинал дурсса давурттаву инава яла рязину ливчIсса цуми дия?
– ДакIнин бутан, Москавуллал культуралул центр «Дагестан» сакин бувссар 1989-ку шинал. Муниннин Дагъусттаннал землячество дуссия. На муний каялувшиву дуллай уссияв. Диаспора сакин дурсса чIумал, чIявуми, цIана кунма, лак бия. Танияр шихунмай, жу, циняв дагъусттанлувтал, батIайссару майрал 9-мур кьини Ххувшаврил байран дан. Та чIумал Москавливсса чIявуми дагъусттанлувтал бия аспирантътал, докторантътал. Сайки циняв куннан кув кIулсса бияв.
ЛичIисса организация сакин дан бучIину бакъая совет заманнай. Жугу, Ххувшаврил байран хьунадакьин тIий, шагьрулул кьатIув батIайссияв. Перестройка дайдирхьусса, жяматийсса организация дан бучIи буллалисса чIумал, нагу, хIакин-травматолог МахIаммад Аьбдулхабировлулгу пикри бувссия циняв дагъусттанлувтал цачIун бавтIсса культуралул ккуран куннасса организация дан. Мунил каялувчину увчIуссия М. Аьбдулхабиров, на мунал хъиривчуну уссияв. 1994-ку шинал ттуйн тапшур бунни каялувшиву дан. Мунияр шихуннай чIярусса личIи-личIисса мероприятияртту дурссар. Хъуннасса агьамшиву дусса иширан ккалли дара махъсса шиннардий, февраль зурул 22-23-нний хасъсса аьралий операциялул гьурттучитуран цIа куну дуллалисса мероприятияртту. Аьдатравун дагьну дуссар «КIяла кьурукьру», «Интнил хьхьу» тIисса байранну кIицI лагаву. Майрал 9-мур кьини жу лагайссияв Новодевичье хIатталлийн жула ватанлувтурал гьаттардий тIутIив дишин. ЦIана, миккун бакъассагу, лагайссару дагъусттанлувтал Амир Амаев, Ися ПирмахIаммадов, МахIаммад Танкаев, Дагъусттаннал виваллил иширттал министрну ивкIсса Виктор Свистунов бувччусса Троекуровлул хIатталлийн, МахIаммад Исбакиев увччусса аьралий мемориалданучIан. Гьарица шинах жу дайссар жагьилтуращалсса личIи-личIисса мероприятияртту, медициналул форум. Гьашину дан дакIний буру Дагъусттаннал халкьуннал культуралул фестиваль, Центрданул чялишсса гьурттушинна дантIиссар Вакилханалул дуллалисса Дагъусттаннал Халкьуннал цашиврул кьинилун хас дурсса мероприятиялий. ХIасил, аьдатравун дагьсса циняв мероприятияртту гьашинугу дантIиссар. КIицI къабувну битан къахьунссар Центрданул душру мудан госпитальлайн аьралитурачIан бияйшивугу.
– Ци учинна хIакьинусса жула жагьилтурая?
– Жагьилтал – жула бучIантIимурди. Центрданул дуллалисса давриву жу хIарачат барду жагьилтурах ххишаласса къулагъас дан. ХьхьичIра МЦК-луцIун дуссия Жагьилтурал ассоциация. ХIакьину Москавливсса жула жагьилтал хъинну чIяву хьуну бур. Цайминная къатIурчагума, ххюазарунния ливчусса студентътал бур. ЦIана гьарица вузраву дурну дуссар ватанлувтурал ккуранну – землячестварду. ЖучIа сакин бувну буссар Координациялул центр, миннущал дахIаву дусса.
Ттун дакI дакьай хIакьинусса жула жагьилтурай. Ми бур итххявхсса, цанна ци аьркинссарив кIулсса ва цала мурадрайн биян хIарачат буллалисса. Ми хIарачат буллай бур ххуйсса кIулшивуртту ласун, цала даража, статус гьаз дан. Так жула буттал кIанттуя архну бувсса ва хъуни хьусса, цамур багьу-бизулий аьдат хьусса жагьилтал жула культуралучIан гъан бансса хIарачат буллан багьлай бухьунссар, ттула пикрилий.
– Барчаллагь, Арсен Буйдалаевич. Заннал кабакьиннав зу дуллалисса цинявгу давурттацIун. Вихьхьунгу цIуллушиву дулуннав.
Ихтилат бувссар
Андриана Аьбдуллаевал